એઆઇથી ચાલતાં “ખોટી આડશ”વાળાં અભિયાનોને અટકાવવાં

છેલ્લાં અઢી વર્ષમાં, દુર્ભાવનાપૂર્ણ પ્રવૃત્તિ કરનારાઓએ સાયબર હુમલા, ગુપ્ત પ્રભાવ અભિયાનો, છેતરપિંડી અને અમારી ઉપયોગ નીતિઓનાં અન્ય ઉલ્લંઘનો માટે અમારા મોડલો વાપરવાના ઘણા રસ્તા અજમાવ્યા. તેમણે આમાં અપનાવેલી પદ્ધતિઓ વિશે અમે વિગતે અહેવાલ આપ્યા છે. દુર્ભાવનાપૂર્ણ પક્ષો એઆઇનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કરે છે તે અંગે અમને જે જોવા મળે છે તેની જાણ નિયમનકારો, ઉદ્યોગના સાથીઓ અને વ્યાપક સમાજને કરવા અમે આ અહેવાલો પ્રકાશિત કરીએ છીએ. તેઓ જે નબળાઈઓનો લાભ લેવા માગે છે તેને પણ અમે ઉજાગર કરીએ છીએ.

અમે તાજેતરમાં બે પ્રભાવ અભિયાનો પર પ્રતિબંધ મૂક્યો—એક રશિયાનું અને એક ઈરાનનું. તેઓ સુવ્યવસ્થિત “ખોટી આડશ”રૂપ સંસ્થાઓને ટેકો આપવા અમારા મોડલો સાથે પરંપરાગત પદ્ધતિઓ અને તકનીકો વાપરતાં હતાં. આ સંસ્થાઓ દ્વારા તેઓ ભૂ-રાજકારણ અને સંઘર્ષને લગતા સંદેશાઓનો સાચો સ્રોત છુપાવી લક્ષિત લોકો સુધી પહોંચાડતા હતા. ઈરાની અભિયાન પાસે સાત “પત્રકારો”ની બનાવટી ઓળખ હતી, જેના દ્વારા તે વિશ્વભરનાં નાનાં અને મધ્યમ ઑનલાઇન માધ્યમોને લાંબા લેખો પ્રકાશિત કરવા રજૂ કરતું. રશિયન અભિયાને લૅટિન અમેરિકામાં સ્થાનિક “વિચારમંચ” ચલાવવા અજાણ લોકોને કામે લગાડ્યા હોવાનું જણાય છે.

બંને અભિયાનો બહુપાંખિયાં હતાં અને પોતાના ધ્યેયો સિદ્ધ કરવા વિવિધ યુક્તિઓ અજમાવતાં હતાં. લાંબા લેખો ઉપરાંત, ઈરાની અભિયાને સામાજિક માધ્યમ માટે ટિપ્પણીઓના સમૂહો બનાવ્યા, સામાન્ય રીતે અમેરિકા-ઈરાન યુદ્ધને લગતા વિષયો પર. “વિચારમંચ”ને નિયંત્રિત કરવા ઉપરાંત, રશિયન અભિયાને બનાવટી “લીક થયેલા” દસ્તાવેજો અને ધ્વનિમુદ્રણ માટેનાં લખાણો બનાવ્યાં, જેમાંથી કેટલાંક ઑનલાઇન ફેલાતાં હોવાનું અમને મળ્યું. બંને અભિયાનોએ આંતરિક અહેવાલો તૈયાર કરવા પણ એઆઇનો ભારે ઉપયોગ કર્યો (રશિયન અભિયાનમાં આ ઉપયોગ સૌથી વધુ હતો). બંનેમાં સંચાલકોની અસરકારકતા વધારી બતાવવા શંકાસ્પદ કે સદંતર ભ્રામક પદ્ધતિઓ વપરાઈ.

આ અભિયાનોની સૌથી નોંધપાત્ર બાબત એ છે કે તેઓ એઆઇ પહેલાંના યુગનાં જટિલ પ્રભાવ અભિયાનો જેવાં જ હતાં, પરંતુ કેટલીક કાર્યપ્રક્રિયાઓ સરળ બનાવવા એઆઇ વાપરતાં હતાં. ઈરાની અભિયાનની પત્રકાર ઓળખો બનાવટી પત્રકાર “ઍલિસ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) ડૉનોવન⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે)” સાથે સામ્ય ધરાવતી હતી. આ રશિયન લશ્કરી ગુપ્તચર તંત્રની આડશરૂપ ઓળખ હતી, જેના લેખો 2016-17માં વિવિધ પશ્ચિમી માધ્યમોએ પ્રકાશિત કર્યા હતા. 2020માં, રશિયન ઇન્ટરનેટ રિસર્ચ એજન્સીની ભૂતકાળની પ્રવૃત્તિ સાથે સંકળાયેલા લોકોએ “પીસડેટા⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે)” નામનું બનાવટી “સમાચાર” માધ્યમ ચલાવ્યું. તેણે વિશ્વભરના અજાણ પત્રકારોને પોતાને માટે લખવા જોડ્યા હતા.

આ અભિયાનો તેમની સંભવિત પહોંચની દૃષ્ટિએ પણ અસામાન્ય હતાં. પ્રભાવ અભિયાનોને 1 (સૌથી નીચું)થી 6 (સૌથી ઊંચું) સુધી આંકતા પ્રસાર-વ્યાપ માપદંડ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) મુજબ અમે રશિયાથી ચાલતા અભિયાનને શ્રેણી 5માં મૂકીશું. અહેવાલ આપવાનું શરૂ કર્યા પછી અમે અટકાવેલું આ પહેલું શ્રેણી 5નું અભિયાન છે. ઈરાનથી ચાલતું અભિયાન શ્રેણી 4 સુધી પહોંચ્યું. બંને માત્ર સામાજિક માધ્યમ પર મૂકવાને બદલે પોતાની સામગ્રી મુખ્યધારાનાં સમાચાર માધ્યમોમાં મૂકાવવામાં સફળ થયાં (આ બધી સામગ્રી અમારા મોડલોથી બનાવાઈ નહોતી). આ છેલ્લાં અઢી વર્ષમાં અમે ઉઘાડાં પાડેલાં 30 ગુપ્ત પ્રભાવ અભિયાનોમાં જોવા મળેલી ભાતને અનુરૂપ છે: બનાવટી સામાજિક માધ્યમ વિતરણ પર આધાર રાખવાને બદલે અસલી સમાચાર માધ્યમોમાં સામગ્રી મૂકાવતાં અભિયાનોની સંભવિત પહોંચ અને અસર સામાન્ય રીતે સૌથી વધુ હોય છે.

2024ની શરૂઆતથી અમે ઉઘાડાં પાડેલાં 30 પ્રભાવ અભિયાનોનું કોષ્ટક, મુખ્ય વિતરણ પદ્ધતિ (સામાજિક માધ્યમ, અભિયાન સંચાલિત વેબસાઇટ, બાહ્ય પ્રકાશનો) અને પ્રસાર-વ્યાપ માપદંડના ગુણ પ્રમાણે મૂલ્યાંકિત. વેબસાઇટ ચલાવીને સામાજિક માધ્યમ પર તેનો પ્રચાર કરવા જેવી એકથી વધુ પદ્ધતિ વાપરતાં અભિયાનોને તેમની મુખ્ય પદ્ધતિ જણાતી હોય તે પ્રમાણે વર્ગીકૃત કર્યાં છે.

એઆઇ આવી ખોટી આડશવાળાં અભિયાનોને વધુ વ્યાપ, કાર્યક્ષમતા, ભાષાપ્રવાહિતા અને સંપાદકીય ક્ષમતા આપી શકે છે. સંચાલકો આ ફાયદાઓથી કર્મચારીઓ કે સંપાદકો જેવા શંકા ન ધરાવતા લોકોનો ગેરલાભ લઈ શકે છે અને એવા લોકો સમક્ષ સામગ્રી મૂકી શકે છે જેમને તેની પાછળ કોણ છે કે તેમના હેતુ શું છે તેની ખબર જ ન હોય. આ અભિયાનો એ પણ દર્શાવે છે કે દુર્ભાવનાપૂર્ણ પક્ષો પોતાના ધ્યેયો સિદ્ધ કરવા બનાવટી ઓળખો અને સંસ્થાઓનો કેટલો જટિલ અને સુવ્યવસ્થિત ઉપયોગ કરે છે. સંસ્થાઓમાં મજબૂત સંરક્ષણ જાળવવા માટે એ સમજવું જરૂરી રહેશે કે આવા પક્ષો કઈ નબળાઈઓનો લાભ લે છે અને તેનાથી તેમને કેવી રીતે વધુ લોકો સુધી પહોંચ મળે છે.

પરંતુ આ ખોટી આડશવાળાં અભિયાનો ગુપ્ત હોવાથી, જવાબદારીપૂર્વક તેમનો પર્દાફાશ કરવાથી તેમને ખાસ મોટો ફટકો પડી શકે છે. “ઍલિસ ડૉનોવન” અને “પીસડેટા” બંનેએ પર્દાફાશ થયા પછી પોતાની પ્રવૃત્તિ બંધ કરી દીધી હતી. તેથી જ આ ખોટી આડશવાળાં અભિયાનો અંગે અહેવાલ આપવાનો અમારો હેતુ આગળનું સંશોધન અને તેમને અટકાવવાનું કામ સરળ બનાવવાનો—અને અભિયાનો ચાલુ રાખવાનું મુશ્કેલ બનાવવાનો છે.

લૅટિન અમેરિકાભરમાં પ્રભાવ અભિયાનો ચલાવતા રશિયાના પક્ષો.

અમે રશિયાથી ચાલતાં ChatGPT ખાતાંના એક સમૂહ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. તેઓ લૅટિન અમેરિકાના દેશોને નિશાન બનાવતાં ગુપ્ત પ્રભાવ અભિયાનો સાથે સંકળાયેલાં વિવિધ કામો માટે ChatGPT વાપરતા હતા. આ પ્રવૃત્તિનો મોટો ભાગ પ્રદેશમાં યુક્રેનની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડવા માટેનો જણાતો હતો, પરંતુ કેટલોક ભાગ સ્થાનિક રાજકીય પરિણામોને પ્રભાવિત કરવા માટેનો હતો, ખાસ કરીને આર્જેન્ટિના અને બોલિવિયામાં. મોટાભાગના સંચાલકો રશિયનમાં સૂચનાઓ આપતા; એક સ્પેનિશમાં આપતો, છતાં તે રશિયામાં જ હોવાનું જણાતું હતું. અમે આ કેસની માહિતી સંબંધિત સત્તાધિકારીઓને આપી છે.

સંચાલકોએ ChatGPTનો ત્રણ મુખ્ય કામ માટે ઉપયોગ કર્યો: પોતાની પ્રવૃત્તિઓના (અને અન્યની એવી પ્રવૃત્તિઓના જેનો શ્રેય તેઓ વિશ્વસનીય રીતે લઈ શકે) આંતરિક અહેવાલ લખવા, અભિયાનો માટે સામગ્રી બનાવવા અને લૅટિન અમેરિકામાં સામાજિક સંશોધન કેન્દ્ર (એસઆરસી) નામના સ્વઘોષિત “સંશોધન મંચ”ની કામગીરીના અહેવાલ તૈયાર કરવા. તેઓ “મિયા ક્લાર્ક” નામની બનાવટી ઓળખ દ્વારા એસઆરસીને નિયંત્રિત કરતા હોવાનું જણાય છે; આ નામ પરથી અમે અભિયાનને “ડાર્ક ક્લાર્ક” ઉપનામ આપ્યું છે. અમે રશિયામાંથી અમારા મોડલો વાપરવાની મંજૂરી આપતા ન હોવાથી, તેમણે અમારી સેવાઓ સાથે જોડાવા વીપીએન વાપર્યાં.

આંતરિક અહેવાલોમાં સંચાલકોએ યુક્રેન કે સ્થાનિક નેતાઓને નબળા પાડવા લૅટિન અમેરિકાભરમાં ખોટી વાતો ફેલાવ્યાનો દાવો કર્યો. જાહેર સ્રોતોના⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) સંશોધકોએ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) આમાંની કેટલીક બનાવટી સામગ્રી “પોલિટોલોજી” અથવા “લા કોમ્પાનિયા” તરીકે ઓળખાતી રશિયન સંસ્થા સાથે સાંકળી છે. અહેવાલો મુજબ તે રશિયન ધનકુબેર યેવગેની પ્રિગોઝિન દ્વારા સ્થાપિત વૅગનર જૂથ અને અન્ય સંસ્થાઓની અનુગામી છે. સંચાલકોએ અમારા મોડલોને પોલિટોલોજી અને વૅગનર વિશેના જાહેર અહેવાલોનું ભાષાંતર કરવા કે સમજાવવા પણ કહ્યું—રશિયાથી ચાલતાં અન્ય કોઈ પણ જૂથ વિશે પૂછવા કરતાં ઘણું વધારે.

આ અભિયાન બે રીતે અસામાન્ય હતું. પહેલું, તે એસઆરસી માટે કામ કરવા લૅટિન અમેરિકાના લોકોને સફળતાથી જોડવામાં સક્ષમ બન્યું હોવાનું જણાય છે. એસઆરસી અંગેના રશિયન સંચાલકોના અહેવાલોમાં પગારધોરણ, ભરતી અને છૂટા કરવા જેવા મુદ્દાઓના નિર્ણયોનો ઉલ્લેખ હતો. તે સૂચવે છે કે તેઓ સંસ્થા સાથે સહકાર કરવાને બદલે તેને નિયંત્રિત કરતા હતા. ઉપલબ્ધ પુરાવા સૂચવે છે કે લૅટિન અમેરિકામાં એસઆરસીના કર્મચારીઓને પોતે રશિયન જૂથ માટે કામ કરતા હોવાની જાણ નહોતી. અમે તાજેતરમાં ઉઘાડા પાડેલા રશિયા સાથે જોડાયેલા બીજા “વિચારમંચ”થી વિપરીત, એસઆરસીએ પોતાના કામે લગાડેલા કર્મચારીઓ મારફતે મોટાભાગની સામગ્રી મૌલિક રીતે તૈયાર કરી હોવાનું જણાય છે. છેલ્લાં અઢી વર્ષમાં અમે અટકાવેલા, આડશરૂપ ઓળખ ચલાવવાના પ્રયાસોમાં આ સૌથી જટિલ છે.

બીજું, કેટલાક જાહેર પુરાવા સૂચવે છે કે ડાર્ક ક્લાર્કની બનાવટી સામગ્રી એટલી ફેલાઈ કે તેના પર તથ્ય-તપાસ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) અને સત્તાવાર ખંડન⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) કરવાં પડ્યાં. આ પહોંચ છેલ્લાં બે વર્ષમાં અમે અટકાવેલાં અન્ય પ્રભાવ અભિયાનો કરતાં વધુ હોવાનું સૂચવે છે. અભિયાને પેરુમાં ફેલાવ્યાનો દાવો કરેલી એક બનાવટી વાતે તો યુક્રેન અને પોલૅન્ડ વચ્ચે જાહેર તણાવ વધારવામાં પણ ભાગ ભજવ્યો.

સંચાલકો મુખ્યત્વે અજ્ઞાત ઉપરીને આપવા આંતરિક અહેવાલો તૈયાર કરવા અને સુધારવા ChatGPT વાપરતા હતા. આ નિયમિત અહેવાલોમાં લૅટિન અમેરિકાભરમાં ગુપ્ત પ્રભાવ અભિયાનો ચલાવવાના પ્રયાસોનું વર્ણન હતું. તેમાં ત્રણ મુખ્ય કાર્યક્ષેત્રો હતાં: યુક્રેનને બદનામ કરવું અને યુક્રેનિયન સશસ્ત્ર દળોની ભરતીને નબળી પાડવી; અમુક દેશો, ખાસ કરીને બોલિવિયા અને આર્જેન્ટિનાના આંતરિક રાજકારણમાં દખલ કરવી; અને એસઆરસીનું સંચાલન. મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં અમને દુર્ભાવનાપૂર્ણ પક્ષો અમારા મોડલોથી અભિયાનો માટે સામગ્રી બનાવતા નહીં, માત્ર અહેવાલ લખતા જોવા મળ્યા (થોડા અપવાદો નીચે⁠ વર્ણવ્યા છે).

અહેવાલોમાં યુક્તિઓની ભરપૂર વિગતો હતી, જે દર્શાવતી હતી કે અભિયાને યુક્રેન અને કેટલાક રાષ્ટ્રીય નેતાઓને—ખાસ કરીને આર્જેન્ટિના, બોલિવિયા અને એક્વાડોરના રાષ્ટ્રપતિઓને—કેવી રીતે નબળા પાડવાનો પ્રયાસ કર્યો. કેટલાકમાં સ્થાનિકોને છેતરીને એવી પ્રવૃત્તિઓ કરાવવાના પ્રયાસો હતા જેનો સંચાલકો હથિયાર તરીકે ઉપયોગ કરી શકે; અન્યમાં સંચાલકોએ ફેલાવ્યાનો દાવો કરેલી બનાવટી “લીક”નું વર્ણન હતું.

બે કિસ્સાઓમાં પુરાવા સંચાલકોને “પોલિટોલોજી” અંગેના જાહેર અહેવાલો સાથે જોડે છે. સંચાલકોએ જણાવ્યું કે 2024માં તેમણે આર્જેન્ટિનાના રાષ્ટ્રપતિ હાવિએર મિલેઈને નિશાન બનાવતાં બે અભિયાનો ચલાવ્યાં. પહેલું, તેમણે કહ્યું કે મિલેઈએ પોતાના કૂતરા માટે કાર્ટિયરના રત્નજડિત ગળાપટ્ટા ખરીદ્યા હોવાનો ખોટો અહેવાલ ફેલાવ્યો. બીજું, તેમણે દાવો કર્યો કે બ્યુનોસ આયરેસમાં મિલેઈવિરોધી દીવાલલેખન કરવા સ્થાનિક લોકોને પૈસા ચૂકવ્યા. લીક થયેલા દસ્તાવેજોના આધારે, આ બંને દાવાઓને જાહેર રીતે⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) “પોલિટોલોજી” અને “લા કોમ્પાનિયા” સાથે સાંકળવામાં આવ્યા છે⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે).

બીજી ઘણી બનાવટી સામગ્રી અગાઉ રશિયન પ્રભાવ અભિયાનો સાથે જોડાઈ નથી. દાખલા તરીકે, સંચાલકોએ દાવો કર્યો કે મે 2026માં તેમણે પેરુના લિમામાં પ્રાદેશિક શિક્ષણ નિયામક કચેરીનું હોવાનું ભાસે એવું બનાવટી ઈમેઇલ સરનામું બનાવ્યું હતું. તેના દ્વારા તેમણે જિલ્લાની શાળાઓને રાષ્ટ્રીય સાંસ્કૃતિક અને ભાષાકીય વિવિધતા દિવસે (21 મે) યુક્રેનને સમર્પિત કાર્યક્રમો યોજવા સૂચના આપી. ઈમેઇલમાં અન્ય લોકોની સાથે વીસમી સદીના વિવાદાસ્પદ યુક્રેનિયન રાષ્ટ્રવાદી સ્ટેપન બાંદેરાનો ઉલ્લેખ કરવાની સ્પષ્ટ સૂચના હતી. કેટલાક યુક્રેનિયનો તેમને સ્વતંત્રતાના પ્રતીક તરીકે જુએ છે, પરંતુ રશિયા અને પોલૅન્ડમાં તેમને ફાસીવાદ, યુદ્ધકાળમાં શત્રુ સાથેના સહયોગ અને અત્યાચારો સાથે સાંકળવામાં આવે છે. સંચાલકોના જણાવ્યા મુજબ, કેટલીક શાળાઓએ બનાવટી ઈમેઇલ સરનામે જવાબ આપીને આવા કાર્યક્રમો યોજ્યાની પુષ્ટિ કરી અને તસવીરો પણ મોકલી.

ત્યારબાદ સંચાલકોએ દાવો કર્યો કે તેમણે પેરુ અને પોલૅન્ડ બંનેનાં માધ્યમોમાં આ કાર્યક્રમો વિશેના અહેવાલો મૂકાવ્યા. સાથે યુક્રેન અતિરાષ્ટ્રવાદી વિચારધારાઓની “નિકાસ” કરતું હોવાના આક્ષેપો મૂકીને રોષ ભડકાવ્યો. જાહેર સ્રોતોમાં શોધ કરતાં આ દાવાને મળતા અહેવાલો પેરુનાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) અને⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) પોલૅન્ડનાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) સમાચાર માધ્યમોમાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) અને હંગેરીના⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) એક અંગ્રેજી પ્રકાશનમાં મળ્યા (કેટલાક લેખો ત્યારથી કાઢી નાખવામાં આવ્યા છે). કેટલાક⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) લેખોમાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) યુરોપીય સંસદના એક પોલિશ સભ્યની પ્રતિક્રિયા હતી. તેમણે “પોલૅન્ડવિરોધી વલણ” દર્શાવતા લોકોને પોલૅન્ડમાં અનિચ્છનીય વ્યક્તિ જાહેર કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. આમ, આ રશિયન બનાવટે યુક્રેનિયનો અને પોલિશ લોકો વચ્ચેના ઐતિહાસિક તણાવનો લાભ પણ લીધો અને તેને વધુ વકરાવ્યો પણ.

એ જ રીતે, જૂનમાં સંચાલકોએ દાવો કર્યો કે બીજા બનાવટી ઈમેઇલ સરનામા દ્વારા તેમણે એક્વાડોરની શાળાઓને છેતરીને રાષ્ટ્રપતિ ડેનિયલ નોબોઆ અને ખાનગી લશ્કરી કોન્ટ્રાક્ટર બ્લૅકવૉટરના ભૂતપૂર્વ વડા એરિક પ્રિન્સ પ્રત્યે વફાદારીના શપથનો સમારોહ યોજાવ્યો. સંચાલકોએ દાવો કર્યો કે આ ઘટનાએ એક્વાડોરમાં રોષ ભડકાવ્યો અને સરકાર પર બનાવટી માહિતીનું ખંડન કરવાનું દબાણ ઊભું કર્યું, જેથી તે દેશભરના લોકો સુધી પહોંચી. ફરીથી, જાહેર સ્રોતોના સંશોધનમાં એક્વાડોરનાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) સમાચાર માધ્યમોમાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) આ દાવાને ઘણું મળતું આવતું સમાચાર⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) પ્રસારણ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) મળ્યું, અને એક્વાડોરના શિક્ષણ મંત્રીનું વિગતવાર ખંડન⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) પણ મળ્યું.

સંચાલકોએ પોતાની ખોટી વાતોને આધાર આપવા વિવિધ પદ્ધતિઓ વાપરી. તેમના આંતરિક અહેવાલો મુજબ, માર્ચમાં તેમણે એક્વાડોરને નિશાન બનાવતી બે જુદી બનાવટી સામગ્રી ફેલાવી. એકમાં એક્વાડોરમાં યુક્રેનના વાણિજ્યદૂતના નામે બનાવટી ધ્વનિમુદ્રણ વપરાયું, જેમાં તેમણે એક્વાડોરવાસીઓ વિશે અપમાનજનક ટિપ્પણીઓ કરી હોવાનો આક્ષેપ હતો. અમારી જાહેર સ્રોતોની તપાસમાં ટિકટોક પર આ જ દાવાને મળતી એક પોસ્ટ મળી; તેના પર લોકોની પ્રતિક્રિયા મર્યાદિત જણાઈ. બીજામાં અસલી સમાચાર ચૅનલના ચિહ્ન હેઠળ એક્સ અને ટિકટોક પર ફેલાવાયેલી બનાવટી વિડિયો ક્લિપનું વર્ણન હતું, જેમાં નોબોઆની સરકાર યુક્રેનમાં લડવા યુવાનોની ભરતી કરતી હોવાનો આક્ષેપ હતો. એપ્રિલની શરૂઆતમાં એક્વાડોરના તથ્ય-તપાસકોએ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) આ વર્ણનને મળતા અભિયાનનું વર્ણન કર્યું હતું.

8 એપ્રિલ, 2026ના રોજ મૂકાયેલો ટિકટોક વિડિયો, જેમાં આ અભિયાને બનાવ્યાનો દાવો કરેલું અને યુક્રેનિયન વાણિજ્યદૂતના નામે રજૂ કરેલું બનાવટી ધ્વનિમુદ્રણ છે.

બીજા આંતરિક અહેવાલમાં મેના અંતમાં, સરકારવિરોધી દેખાવો ચરમસીમાએ હતા ત્યારે, બોલિવિયામાં ફેલાવેલી બનાવટી સામગ્રીનું વર્ણન હતું. સંચાલકોએ સ્પષ્ટ જણાવ્યું કે આ અભિયાનનો હેતુ દેખાવોને લગતી કટોકટીને વધુ વકરાવવાનો હતો. અભિયાનમાં સરકારી જળ કંપની ઈપીએસએએસના કર્મચારીનું બનાવટી ધ્વનિમુદ્રણ હતું, જેમાં કહેવાયું કે સરકાર વહીવટી રાજધાની લા પાઝનો પાણી પુરવઠો બંધ કરીને કટોકટી જાહેર કરવાની છે. અમારા જાહેર સ્રોતોના સંશોધનમાં આ જ દાવાને ખોટો સાબિત કરતો અહેવાલ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) અને ઈપીએસએએસનું સત્તાવાર ખંડન⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) મળ્યાં.

અન્ય આંતરિક અહેવાલોમાં એવી બનાવટી સામગ્રી હતી જેના પ્રસારની અમે જાહેર સ્રોતોથી પુષ્ટિ કરી શક્યા નહીં; કદાચ તે પહેલેથી હટાવી દેવાઈ હતી અથવા ફેલાઈ જ નહોતી. દાખલા તરીકે, સંચાલકોએ દાવો કર્યો કે જાન્યુઆરીમાં તેમણે એવી વાત ફેલાવી હતી કે યુક્રેનિયન દૂતાવાસના પ્રતિનિધિઓએ બ્રાઝિલની એક સામાજિક માધ્યમ પ્રભાવક અને મૉડલને માનવ તસ્કરી દ્વારા યુક્રેન પહોંચાડી હતી અને કીવમાં તેની હત્યા થઈ હતી. જૂનમાં તેમણે બોલિવિયામાં બીજું બનાવટી ધ્વનિમુદ્રણ ફેલાવ્યાનો દાવો કર્યો. આ વખતે તે બોલિવિયાની મધ્યસ્થ બૅન્કના કર્મચારીનું હોવાનું કહી, બૅન્ક રોકડ ઉપાડ પર મર્યાદા મૂકવાની છે એવી ચેતવણી અપાઈ હતી. તેમણે દેશની હાઇડ્રોકાર્બન એજન્સીનો બનાવટી પત્ર ફેલાવ્યાનો પણ દાવો કર્યો, જેમાં ખાનગી કારોને ઇંધણના વેચાણ પર નિયંત્રણોની ચેતવણી હતી.

અન્ય અહેવાલોમાં, સંચાલકોએ અમારા મોડલો પાસે લક્ષિત દેશોમાં એવી ઘટનાઓ શોધવામાં મદદ માગી જેનો શ્રેય તેઓ લઈ શકે, ભલે તેમાં તેમનો કોઈ ફાળો ન હોય. દાખલા તરીકે, આર્જેન્ટિનામાં સંચાલકોએ દાવો કર્યો કે ફૉકલૅન્ડ / માલ્વિનાસ ટાપુઓ અંગે સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સમિતિની બેઠકમાં આર્જેન્ટિનાના વિદેશ મંત્રીએ તેમના અભિયાનને ટાંક્યું હતું. સંચાલકોએ એવી દલીલો વહેતી મૂકવાનો શ્રેય લીધો કે આ ટાપુઓને સ્વનિર્ણયનો સિદ્ધાંત લાગુ પડતો નથી અને બ્રિટને ત્યાં અપ્રમાણસર મોટી લશ્કરી હાજરી રાખી છે. હકીકતમાં, બંને દલીલો ઘણાં⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) વર્ષોથી⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) આર્જેન્ટિનાના સત્તાવાર વલણનો ભાગ રહી છે. એ જ રીતે, જૂનમાં બ્રાઝિલનાં માધ્યમોએ એક બ્રાઝિલિયન નાગરિક વિશે અહેવાલ આપ્યો⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે). તે સૈન્યમાં જોડાવા યુક્રેન ગયો હતો, રશિયન દળોએ તેને પકડી લીધો હતો અને પછી તેણે ટેલિવિઝન પર નિવેદન આપ્યું કે તેને છેતરીને લડાઈમાં ઉતારાયો હતો. ChatGPT વાપરતા સંચાલકોએ દાવો કરવાનો પ્રયાસ કર્યો કે આ અહેવાલે તેમના અભિયાનનો સંદેશ પુનઃપ્રસારિત કર્યો હતો; હકીકતમાં, તેમાં બંદીના પોતાના વિડિયોને ટાંકવામાં આવ્યો હતો⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે). આ સૂચવે છે કે સંચાલકો બહારના લોકો કરતાં પોતાના જ નોકરીદાતાઓને નિશાન બનાવી પ્રભાવ અભિયાન ચલાવવાનો પ્રયાસ કરતા હતા.

સંચાલકોના કેટલાક અહેવાલોમાં સામાજિક સંશોધન કેન્દ્ર નામના સ્વઘોષિત “સંશોધન મંચ”નો ઉલ્લેખ હતો (રશિયનમાં, ત્સેંત્ર સોત્સિયોલોગિચેસ્કિખ ઇસ્લેદોવાનિય). એસઆરસીની વેબસાઇટ મુજબ, તે લૅટિન અમેરિકામાં વસતા ભારતીયો અને ભારત તથા આ પ્રદેશના દેશો વચ્ચેના સંબંધો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આંતરિક અહેવાલો સૂચવતા હતા કે સંચાલકો માત્ર આ વિચારમંચ સાથે કામ કરતા નહોતા, પણ તેને નિયંત્રિત કરતા હતા. દાખલા તરીકે, તેમણે ભરતી અને છૂટા કરવાના નિર્ણયો, પગારધોરણો, કર્મચારી આયોજન અને ચાલુ સંશોધન પ્રકલ્પોનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. મહત્ત્વની વાત એ છે કે અહેવાલોમાં એવું પણ જણાવાયું હતું કે સંચાલકોએ અભિયાનની સામાજિક માધ્યમ પ્રવૃત્તિ ચલાવવા અને લૅટિન અમેરિકાના સ્થાનિક કર્મચારીઓ સાથે સંપર્ક રાખવા “મિયા ક્લાર્ક” નામની બનાવટી ઓળખ ઊભી કરી હતી. ઉપલબ્ધ પુરાવા સૂચવે છે કે આ સ્થાનિક કર્મચારીઓને પોતે રશિયન અભિયાન માટે કામ કરતા હોવાની જાણ નહોતી અને તેઓ સદ્ભાવનાથી સંશોધન કરતા હતા. અજાણ મધ્યસ્થીઓનો આવો ઉપયોગ અગાઉના રશિયન અભિયાન “પીસડેટા” સાથે ઘણો મળતો આવે છે. તે પણ પ્રિગોઝિનના વર્તુળ સાથે સંકળાયેલું હતું અને મેટાએ 2020માં તેને ઉઘાડું પાડ્યું હતું⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે).

રશિયન સંચાલકોના અહેવાલો પરથી જણાય છે કે લૅટિન અમેરિકામાં તેમના સ્થાનિક કર્મચારીઓ પ્રદેશભરના નિષ્ણાતો અને વિશ્લેષકોની મુલાકાતો લેતા અને તારણોના આધારે સંશોધનપત્રો તૈયાર કરતા. વિષયોમાં બ્રિક્સ જૂથ વિશેના લોકમતના વ્યાપક વિશ્લેષણથી લઈને રાષ્ટ્રપતિઓ જાઇર બોલ્સોનારો અને લુઇઝ ઇનાસિયો લુલા દા સિલ્વાના શાસનમાં બ્રાઝિલના અર્થતંત્રની વિગતવાર સરખામણી સુધીનો સમાવેશ થતો હતો. ક્યારેક રશિયન સંચાલકો સંશોધન પ્રકલ્પો પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં જ તેમની પ્રગતિના અહેવાલો તૈયાર કરતા, જે નિર્માણપ્રક્રિયામાં તેમની સક્રિય સંડોવણી સૂચવે છે. અમને એસઆરસીની વેબસાઇટ પર 60થી ઘણા વધુ લેખો મળ્યા, જેમાંથી મોટાભાગના મૌલિક જણાતા હતા. આ બાબત ડાર્ક ક્લાર્કને અમે તાજેતરમાં ઉઘાડા પાડેલા રશિયાથી ચાલતા અભિયાનથી જુદું પાડે છે. તે પણ આડશ તરીકે વિચારમંચ ચલાવતું હતું, પરંતુ તેની મોટાભાગની સામગ્રી ચોરેલી હતી. અહીં લૅટિન અમેરિકાભરમાં સંપર્કો ધરાવતી વધુ ટકાઉ આડશરૂપ સંસ્થા ઊભી કરવાનો ઇરાદો જણાય છે.

એસઆરસીના કામનો પ્રચાર કરવા રશિયન સંચાલકોએ સામાજિક માધ્યમ ખાતાંનું જાળું ઊભું કરવાનો પ્રયાસ કર્યાનો દાવો કર્યો. તેમના અહેવાલો મુજબ, વિશ્વના જુદા ભાગોમાંથી સંચાલકોએ એક જ ખાતામાં પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કરતાં ખાતાં પર પ્રતિબંધો લાગ્યા અને સામાજિક માધ્યમ પ્રવૃત્તિમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ. જાહેર સ્રોતોમાં તેના સંકેત મળે છે: જેમ કે, એક્સ પર એસઆરસીના મુખ્ય ખાતાની પારદર્શકતા વિગતોમાં સ્થાન જર્મની દર્શાવાયું હતું (કદાચ વીપીએનના ઉપયોગને કારણે), પરંતુ જોડાણ રશિયન ફેડરેશનના ઍપ સ્ટોર મારફતે હતું. તેના એક ઇન્સ્ટાગ્રામ ખાતાની પારદર્શકતા વિગતોમાં સંચાલકનું સ્થાન વેનેઝુએલા દર્શાવાયું હતું. અમને મળેલાં એસઆરસીના નામવાળાં ત્રણેય ફેસબુક ખાતાંમાંથી કોઈમાં પણ સંચાલકનું સ્થાન દેખાવા લાગે એટલા અનુયાયીઓ નહોતા.

ડાબે, સામાજિક સંશોધન કેન્દ્ર સાથે જોડાયેલું એક્સ ખાતું. રશિયન ફેડરેશનના ઍપ સ્ટોર મારફતે ખાતું જોડાયેલું હોવાનું દર્શાવતી પારદર્શકતા વિગત નોંધો. જમણે, એસઆરસીનું ઇન્સ્ટાગ્રામ ખાતું: વેનેઝુએલા દર્શાવતું સ્થાન નોંધો.

સંચાલકોએ લિંક્ડઇન પર ખાસ મુશ્કેલીઓનો ઉલ્લેખ કર્યો. તેમણે કહ્યું કે એસઆરસીનું પ્રતિનિધિત્વ કરવા જાણીજોઈને બનાવટી ખાતું બનાવ્યું હતું, પરંતુ પછી તેના માટે સંપર્કજાળ બનાવવું મુશ્કેલ પડ્યું. તેમના અહેવાલો મુજબ, ઉકેલ એ હતો કે પહેલાં ખાતાને અનુસરવા વધુ બનાવટી ખાતાં બનાવવાં, જેથી તે વધુ વિશ્વસનીય લાગે. 17 ઑગસ્ટ સુધીમાં, સામાજિક સંશોધન કેન્દ્રની એ જ ઓળખ ધરાવતા લિંક્ડઇન ખાતાના 961 અનુયાયીઓ હતા. તેમાં 200-500 કર્મચારીઓનો દાવો હતો, પરંતુ માત્ર બે કર્મચારીઓનાં નામ હતાં.

ક્યારેક અહેવાલો સુધારવા એઆઇ વાપરવા ઉપરાંત, સંચાલકોએ અભિયાનોમાં વાપરી શકાય એવાં લખાણોનું આયોજન અને સર્જન કરવા અમારા મોડલની મદદ પણ માગી. દાખલા તરીકે, જુદા દેશો માટેની બનાવટી સામગ્રીમાં યોગ્ય ઉચ્ચારઢબ, શબ્દભંડોળ અને સંસ્થાકીય શૈલી હોય તેની ખાતરી કરવામાં મદદ માગી. આ કુલ કામનો પ્રમાણમાં નાનો ભાગ હતો. કદાચ તેનું કારણ એ હતું કે અભિયાનમાં લૅટિન અમેરિકાની ઓછામાં ઓછી એક સ્પેનિશ માતૃભાષી વ્યક્તિ હોવાનું જણાય છે, તેથી એઆઇની ભાષાકીય મદદની જરૂર ઓછી હતી.

દાખલા તરીકે, એક વખત રશિયન બોલતા એક સંચાલકે મોડલને રશિયનમાં એવો પત્ર તૈયાર કરવામાં મદદ કરવા કહ્યું જે પનામામાં યુક્રેનના માનદ વાણિજ્યદૂતને ભ્રષ્ટાચારમાં સંડોવે. પછી સ્પેનિશ બોલતા સંચાલકે મોડલને પત્રનો સ્પેનિશમાં અનુવાદ કરવા અને તેની સાથે ધ્વનિમુદ્રણ માટે લખાણ બનાવવા કહ્યું. પત્રના લખાણને મળતી તસવીર અને સંચાલકના લખાણને મળતું અવાજમાં વર્ણન ટિકટોક પર એક ખાતાએ મૂક્યાં. તે પોતાને સમાચાર માધ્યમ તરીકે રજૂ કરતું હતું, પરંતુ પનામાની ટીવીએન નોતિસિયાસ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે)નું ચિહ્ન વાપરતું હતું. ટિકટોક ચૅનલનો માત્ર એક અનુયાયી હતો અને આ બનાવટી સામગ્રી મૂક્યા પછી તેણે પોસ્ટ કરવાનું બંધ કર્યું.

આ અભિયાને લખાણ તૈયાર કરેલા પત્રને દર્શાવતી ટિકટોક પોસ્ટ, જેમાં અવાજમાં વર્ણનનું લખાણ પણ અભિયાને જ બનાવ્યું હતું.

બીજા પ્રસંગે, રશિયામાં સ્પેનિશ બોલતા સંચાલકે મોડલને રશિયન લખાણ આપ્યું, જેમાં નોબોઆએ એક્વાડોરના ગરીબ લોકોનું અપમાન કર્યાનો દાવો હતો, અને તેનો એક્વાડોરની સ્પેનિશમાં અનુવાદ કરવા કહ્યું. ત્રીજા પ્રસંગે, માર્ચમાં, એ જ વપરાશકર્તાએ મોડલને “ઇન્ટરનેશનલ સિક્યુરિટી સોલ્યુશન્સ એફઝેડઈ” નામની કંપની અને એક્વાડોરની એક વ્યક્તિ વચ્ચેના સ્પેનિશ કરારનો મુસદ્દો ભાષાશુદ્ધિ માટે આપ્યો. તેમાં યુક્રેનમાં માળખાકીય સેવાઓ પૂરી પાડવાનો દાવો હતો. વપરાશકર્તાના પ્રશ્નો ભાષા અને ગોઠવણી સુધારવા વિશે હતા, જેમાં કયા શબ્દો ઘાટા અક્ષરે લખવા તે પણ પૂછાયું હતું.

લખાણ આખરી થતાં કરાર વિશે વપરાશકર્તાની સૂચનાઓ બંધ થઈ ગઈ. જોકે જાહેર સ્રોતોના સંશોધનથી જણાય છે કે પછી આ “કરાર”ની તસવીર સામાજિક માધ્યમ પર ફેલાવવામાં આવી⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે). તેનો ઉપયોગ એવા દાવાને ટેકો આપવા થયો કે નોબોઆની સરકારે આડશરૂપ કંપની સાથે મળીને એક્વાડોરવાસીઓને છેતરીને યુક્રેનિયન સૈન્યમાં ભરતી કરાવ્યા હતા. આ બનાવટી સામગ્રી એટલી ફેલાઈ કે એપ્રિલની શરૂઆતમાં તેની તથ્ય-તપાસ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) થઈ. તપાસકોએ તારણ આપ્યું કે કંપની “એક્વાડોરની કંપનીઓ, પ્રતિભૂતિઓ અને વીમા દેખરેખ કચેરીના રજિસ્ટરમાં નોંધાયેલી નથી”.

આ અભિયાનની અસરનું ખાસ સાવચેતીપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે. ઉપર નોંધ્યા મુજબ, સંચાલકોની એક મુખ્ય રીત એવી પ્રવૃત્તિનો શ્રેય લેવાની હતી જેને તેમના અભિયાન સાથે કોઈ સંબંધ નહોતો. તેથી આંતરિક અહેવાલોમાં અસર અંગેના તેમના પોતાના દાવાઓને સીધા સાચા માની શકાય નહીં. એ જ રીતે, તેમણે ફેલાવ્યાનો દાવો કરેલી કેટલીક ખોટી વાતો જાહેર સ્રોતોના સંશોધનમાં મળી નહીં. કદાચ તે ખાનગી માધ્યમોમાં ફેલાવાઈ હતી, પહેલેથી હટાવી દેવાઈ હતી અથવા ખરેખર મૂકાઈ જ નહોતી.

જોકે જાહેર પુરાવાથી અમે તેમના કેટલાક દાવાઓની પુષ્ટિ કરી શક્યા. અભિયાને ફેલાવ્યાનો દાવો કરેલી કેટલીક બનાવટી સામગ્રી અંગે પછી તથ્ય-તપાસકોએ અહેવાલ આપ્યા અને સરકારોએ ખંડન કર્યાં. આ સૂચવે છે કે પ્રતિસાદ આપવો પડે એટલી હદે તે ફેલાઈ હતી. અન્ય કિસ્સાઓમાં અમને ઑનલાઇન એવી સામગ્રી મળી જે આ અભિયાને બનાવેલી સામગ્રી સાથે ખૂબ મળતી આવતી હતી. ખાસ નોંધનીય છે કે પેરુની એક શાળાને છેતરીને બાંદેરાને રજૂ કરતો કાર્યક્રમ યોજાવ્યાના અભિયાનના દાવા વિશે પછી લૅટિન અમેરિકા અને યુરોપ બંનેમાં અહેવાલ આવ્યા. તેના કારણે યુરોપીય સંસદના ઓછામાં ઓછા એક પોલિશ સભ્યએ ટિપ્પણી કરી હોવાનું જણાય છે.

પ્રભાવ અભિયાનોને 1 (સૌથી નીચું)થી 6 (સૌથી ઊંચું) સુધી આંકતા પ્રસાર-વ્યાપ માપદંડ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) મુજબ અમે આ અભિયાનને શ્રેણી 5માં મૂકીશું. પુરાવા સૂચવે છે કે તેના કારણે અનેક દેશોના રાજકારણીઓએ જાહેર ટિપ્પણીઓ કરી. અમે અહેવાલ આપવાનું શરૂ કર્યું ત્યારથી અટકાવેલું આ પહેલું શ્રેણી 5નું અભિયાન છે.

ભ્રામક લેખકનામો હેઠળ ઑનલાઇન સમાચાર માધ્યમોમાં લાંબા લેખો મૂકાવતું ઈરાનથી ચાલતું અભિયાન.

અમે ઈરાનથી ચાલતાં ChatGPT ખાતાંના એક સમૂહ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. તેઓ ફારસીમાં સૂચનાઓ આપતા અને ફારસી તથા અંગ્રેજીમાં સામગ્રી બનાવતા હતા. સંચાલકોએ ChatGPT વાપરવા વીપીએનનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું સ્થાન છુપાવ્યું.

અભિયાને લાંબા લેખો અને સંપાદકોને મોકલવાના પ્રકાશન પ્રસ્તાવો સુધારવા, સામાજિક માધ્યમ માટે ટિપ્પણીઓ બનાવવા અને આંતરિક અહેવાલો સુધારવા અમારા મોડલો વાપર્યા. સંચાલકોએ પોતાના લેખો રજૂ કરવા સાત જુદાં લેખકનામો વાપર્યાં, તેથી અમે તેમના અભિયાનને “બનાવટી લેખકનામો” નામ આપ્યું છે. લાંબા લેખો અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ પર કેન્દ્રિત હતા. મોટાભાગની ટિપ્પણીઓ પણ સંઘર્ષ વિશે હતી; ઓછી ટિપ્પણીઓ અમેરિકી રાજકારણ વિશે હતી, સામાન્ય રીતે સંઘર્ષના વ્યાપક સંદર્ભમાં.

તેમની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓની દેખીતી અસરમાં નોંધપાત્ર તફાવત હતો. વિશ્વભરનાં આશરે એક ડઝન ઑનલાઇન માધ્યમોમાં અભિયાનનાં લેખકનામો હેઠળ પ્રકાશિત કે પુનઃપ્રકાશિત લગભગ 100 લેખો અમને મળ્યા. આ નાનાંથી મધ્યમ કદનાં માધ્યમો સામાન્ય રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો, ભૂ-રાજકારણ અને મધ્ય પૂર્વની ઘટનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં હતાં. તેનાથી વિપરીત, સામાજિક માધ્યમ પરની કોઈ પણ ટિપ્પણીને પસંદચિહ્નો, પુનઃવહેંચણી કે વધુ જવાબોના રૂપમાં નોંધપાત્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હોય એવું જણાતું નથી. હકીકતમાં, સંચાલકોના આંતરિક અહેવાલોમાં સામાજિક માધ્યમ પરની અસર માપવા ભ્રામક ગણતરી વપરાઈ હતી, કદાચ તેમની દેખીતી અસરકારકતા વધારી બતાવવા.

સમગ્ર પ્રવૃત્તિ ભાડે પ્રભાવ અભિયાન ચલાવતા વ્યાવસાયિક પક્ષના કામ જેવી જણાઈ, પરંતુ તેમાં સંકળાયેલા ચોક્કસ પક્ષને અમે ઓળખી શક્યા નથી. અમે આ કેસની માહિતી સંબંધિત સત્તાધિકારીઓને આપી છે.

આ અભિયાનની સૌથી વ્યાપક પહોંચ ધરાવતી પ્રવૃત્તિમાં અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષના ભૂ-રાજકારણ વિશેના લાંબા અંગ્રેજી લેખોની સમીક્ષા અને સુધારણા માટે ChatGPTની મદદ લેવાતી હતી. સામાન્ય સૂચનાઓમાં મોડલને ચોક્કસ ઑનલાઇન માધ્યમના લેખ સ્વીકારવાના માપદંડો સામે અંગ્રેજી મુસદ્દો તપાસવા અને અનુરૂપ બનાવવા સુધારા સૂચવવા કહેવાતું. સંચાલકો સુધારા મંજૂર કરે પછી મોડલને એવો ઈમેઇલ તૈયાર કરવા કહેતા, જેનાથી સંબંધિત ઑનલાઇન માધ્યમના સંપાદક સમક્ષ લેખ પ્રકાશિત કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂકી શકાય.

આ પ્રસ્તાવના સંદેશા સાત જુદાં બનાવટી લેખકનામોથી તૈયાર કરાયા: અર્વિન બી. હોસ્કિન્સ, નોઆ લેમિંગ્ટન, સોફિયા ગોન્ઝાલેઝ, માઇકલ હૅરિસન, એરિકા ફ્યુઝિયર, જેની વિલિયમ્સ અને ઍલિસ જૉન્સન. કેટલાક લેખો સાથે ઑનલાઇન મૂકાયેલા પરિચયો મુજબ, દરેક ઓળખ પશ્ચિમી પત્રકાર હોવાનો દાવો કરતી હતી—સામાન્ય રીતે અમેરિકન, જોકે નોઆ લેમિંગ્ટનના પરિચયમાં ન્યૂઝીલૅન્ડમાં હોવાનું કહેવાયું હતું. તેઓ ઘણી વાર આંતરરાષ્ટ્રીય રાજકારણ, મધ્ય પૂર્વ, માનવ અધિકારો કે સંઘર્ષ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતા હોવાનું દર્શાવાતું. “માઇકલ હૅરિસન” નામની એક ઓળખ માટે સંચાલકોએ મોડલને જ પરિચય લખવા કહ્યું હતું. (નોંધનીય છે કે માર્ચમાં મેટાએ એક ઈરાની પ્રભાવ અભિયાન અટકાવ્યું હતું⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે), જેમાં પણ “માઇકલ હૅરિસન” નામની પત્રકારની ઓળખ હતી.)

કેટલીક બનાવટી ઓળખોને વિશ્વસનીય દેખાડવા વિવિધ સામાજિક માધ્યમો પર ખાતાં બનાવાયાં હતાં. દાખલા તરીકે, માઇકલ હૅરિસનની ઓળખને મિડિયમ, એક્સ અને ફેસબુક પરનાં ખાતાંનો આધાર હતો. અર્વિન બી. હોસ્કિન્સની ઓળખનાં એક્સ, ફેસબુક, ઇન્સ્ટાગ્રામ અને થ્રેડ્સ પર ખાતાં હતાં. આ ઓળખના પરિચયમાં “અમેરિકન સ્વતંત્ર લેખક” હોવાનો દાવો હતો, પરંતુ સામાજિક માધ્યમની પારદર્શકતા વિગતોમાં ખાતાંનું સ્થાન ઈરાન હતું.

ઉપર, અર્વિન હોસ્કિન્સની ઓળખનો ઇન્સ્ટાગ્રામ પરિચય. નીચે ડાબે, પશ્ચિમ એશિયાની ઍન્ડ્રોઇડ ઍપનો ઉપયોગ દર્શાવતી એક્સ ખાતાની પારદર્શકતા માહિતી. નીચે જમણે, ઈરાનમાં સ્થાન દર્શાવતી ઇન્સ્ટાગ્રામ ખાતાની પારદર્શકતા માહિતી. મેટાએ ઑગસ્ટમાં ઇન્સ્ટાગ્રામ ખાતા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો.

જાહેર સ્રોતોની તપાસની પદ્ધતિઓ દ્વારા અમને એક ડઝનથી વધુ પ્રકાશનોમાં સંચાલકોનાં કોઈ ને કોઈ લેખકનામ હેઠળ પ્રકાશિત લગભગ 100 લેખો મળ્યા. આ પ્રકાશનો સામાન્ય રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય બાબતો, ભૂ-રાજકારણ અને મધ્ય પૂર્વની ઘટનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતાં, ક્યારેક યુદ્ધવિરોધી કે પ્રગતિશીલ દૃષ્ટિકોણથી. અમને મળેલો સૌથી પહેલો લેખ જુલાઈ 2025માં અને છેલ્લો ઑક્ટોબર 2026માં પ્રકાશિત થયો હતો. અમેરિકા-ઈરાન સંઘર્ષ શરૂ થયા પછી લેખો પ્રકાશિત થવાની આવૃત્તિ ઘણી વધી.

લેખક અને વિષય પ્રમાણે લેખોની સમયરેખા, જુલાઈ 2025—સપ્ટેમ્બર 2026. માર્ચ 2026થી અમેરિકા-ઈરાન સંબંધો અંગેના લેખોની ગીચતા નોંધો.

ફેબ્રુઆરીથી જુલાઈ 2026 દરમિયાન વિવિધ ઑનલાઇન માધ્યમોમાં આ અભિયાન સાથે જોડાયેલાં લેખકનામો હેઠળ પ્રકાશિત લેખોનાં નમૂનારૂપ મથાળાં.

ત્યારબાદ ઓછામાં ઓછા કેટલાક લેખોનો સંબંધિત માધ્યમોનાં સામાજિક ખાતાં દ્વારા પ્રચાર કરાયો. તેનાથી ઈરાની સંચાલકોને એવા વાચકો સુધી પહોંચવાની સંભાવના મળી જેમના સુધી તેઓ અન્યથા પહોંચી શક્યા ન હોત.

લેખોની સાથે, દુર્ભાવનાપૂર્ણ પ્રવૃત્તિ કરનારાઓએ ChatGPTને ભૂ-રાજકીય કે રાજકીય વિષયો પર અંગ્રેજી અથવા ફારસીમાં ટિપ્પણીઓના સમૂહો બનાવવા કહ્યું. તેમની સામાન્ય રીત સામાજિક માધ્યમની પોસ્ટનું લખાણ કે સ્ક્રીનશૉટ આપીને મોડલ પાસે પોતાના એકંદર ઉદ્દેશને અનુરૂપ જવાબોનો સમૂહ માગવાની હતી. પછી આ જવાબો ઑનલાઇન મૂકાતા, ઘણી વાર એકબીજાથી થોડી મિનિટોના અંતરે. સંચાલકોના આંતરિક અહેવાલોમાં માણસો દ્વારા અને આપમેળે, બંને રીતે પોસ્ટ મૂકવાનો ઉલ્લેખ હતો; આ સ્વચાલન અમારા મોડલોની મદદથી કરાયું હોય તેવા પુરાવા અમારી પાસે નથી.

આ અભિયાને બનાવેલાં અને જુલાઈમાં મૂકેલાં ટ્વીટ: ડાબે અંગ્રેજીમાં અને જમણે ફારસીમાં. અંગ્રેજી ટિપ્પણીઓ એવા અંગ્રેજી ટ્વીટના જવાબમાં હતી જેમાં અમેરિકા ઈરાન પર “મોટા પાયે હુમલા”ની તૈયારી કરતું હોવાની ચેતવણી હતી. આ તસવીરની બધી ટિપ્પણીઓ 10 મિનિટમાં મુકાઈ હતી. ફારસી ટિપ્પણીઓ ઈરાન પર અમેરિકી હુમલા અંગેના ફારસી ટ્વીટના જવાબમાં હતી અને 13 મિનિટમાં મુકાઈ હતી.

સમૂહમાં ટિપ્પણીઓ બનાવવાની આ પ્રવૃત્તિના એક ભાગમાં અભિયાનના પોતાના સમાચાર લેખો વિશેની સામાજિક માધ્યમ પોસ્ટના જવાબો બનાવાતા હતા. અહીં સંચાલકો પોતાના લેખોનો પ્રચાર કરતી પોસ્ટના સ્ક્રીનશૉટ આપતા અને પછી તેમની પ્રશંસા કે સમર્થન કરતી ટિપ્પણીઓ બનાવતા, કદાચ લેખોને વધુ લોકપ્રિય દેખાડવા.

અમેરિકાના સ્થાનિક સમાચાર પૃષ્ઠની ફેસબુક પોસ્ટ, જેમાં અભિયાને બનાવેલો લેખ વહેંચાયો છે, અને તેના પર અભિયાને બનાવેલી ટિપ્પણીઓ.

ટિપ્પણીઓના મોટાભાગના સમૂહો વ્યાપક રીતે ઈરાન, અમેરિકા અને ઇઝરાયલ વચ્ચેના સંઘર્ષ પર કેન્દ્રિત હતા. વપરાશકર્તાઓએ મિસાઇલ હુમલા, યુદ્ધવિરામ અને રાજદ્વારી ચાલો જેવા વિષયો પર ટિપ્પણીઓ માગી. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે તેમાં અમેરિકાને આક્રમણખોર, ઇઝરાયલને અમેરિકાનો અવિશ્વસનીય સાથી અને ઈરાનને નમતું ન આપતું, આઘાત સહન કરી ટકી રહેલું પીડિત બતાવવું. સંચાલકોએ ઈરાની શાસનની ટીકા કરતા બ્રિટનસ્થિત ઉપગ્રહ પ્રસારણ માધ્યમ ઈરાન ઇન્ટરનેશનલની પોસ્ટ માટે ખાસ મોટી સંખ્યામાં જવાબો બનાવ્યા—ફારસીમાં શત્રુતાભર્યા જવાબોના બે ડઝનથી વધુ સમૂહો. ઓછા સમૂહોમાં અમેરિકી રાજકીય મુદ્દાઓ વિશેની સામાજિક માધ્યમ પોસ્ટના જવાબો બન્યા, સામાન્ય રીતે તે પણ સંઘર્ષના વ્યાપક સંદર્ભમાં હતા.

અમેરિકી રાજકારણ વિશેની પોસ્ટના જવાબમાં આ અભિયાને બનાવેલી ઇન્સ્ટાગ્રામ ટિપ્પણીઓ.

આમાંથી થોડા જવાબો ઑનલાઇન મૂકાયેલા અમને મળ્યા; ઘણા જવાબો અમારી જાહેર સ્રોતોની શોધમાં ન મળ્યા. કદાચ તે મૂકાયા જ નહોતા અથવા જે ખાતાં પરથી મુકાયા તે પહેલેથી હટાવી દેવાયાં હતાં. (દાખલા તરીકે, ત્રણ પત્રકાર ઓળખો—એરિકા ફ્યુઝિયર, ઍલિસ જૉન્સન અને જેની વિલિયમ્સ—ના પ્રકાશિત પરિચયોમાં એક્સ ખાતાંનાં વપરાશકર્તાનામ હતાં: ઑગસ્ટ 2026 સુધીમાં બધાં સ્થગિત થઈ ચૂક્યાં હતાં.) ઑનલાઇન ટિપ્પણી કરનાર કેટલાંક ખાતાંનાં નામ પશ્ચિમી લાગતાં હતાં, પરંતુ સ્થાન ઈરાન દર્શાવાતું હતું.

ઉપર દર્શાવેલી ટિપ્પણીઓ કરનાર ઇન્સ્ટાગ્રામ ખાતાંની પારદર્શકતા વિગતો, જેમાં તેમનું સ્થાન ઈરાન હોવાનું દેખાય છે.

જ્યાં આ જવાબો મૂકાયેલા મળ્યા, ત્યાં સામાન્ય રીતે તે સંબંધિત પોસ્ટની કુલ ટિપ્પણીઓનો નાનો ભાગ હતા. આ સૂચવે છે કે અસલી પ્રતિસાદો વચ્ચે સંચાલકોનો અવાજ પ્રબળ નહોતો. તેમને નોંધપાત્ર પ્રતિસાદ મળ્યો હોય એવું પણ ન જણાયું: ખરેખર, અભિયાનના જવાબોને મળેલાં ઘણાં પસંદચિહ્નો અભિયાન સાથે જ જોડાયેલાં ખાતાંમાંથી આવ્યાં હતાં. અમે આ કેસની માહિતી ઉદ્યોગના ભાગીદારોને આપી છે, જેઓ વપરાશકર્તા પ્રતિસાદનું સર્વગ્રાહી મૂલ્યાંકન કરવા સૌથી યોગ્ય સ્થિતિમાં છે.

પોતાની પ્રવૃત્તિને વધુ લોકપ્રિય દેખાડવાનો પ્રયાસ માત્ર જાહેર પોસ્ટ પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. સામગ્રી બનાવવાની સાથે, સંચાલકોએ ક્યારેક ChatGPTને પોતાના સામાજિક માધ્યમ અભિયાન વિશેના આંતરિક અહેવાલો જણાતા દસ્તાવેજો સુધારવા કહ્યું. સામાન્ય રીતે તેમાં મોડલને આંકડાઓ આપીને તેમને સુઘડ પ્રસ્તુતિમાં ફેરવવા કહેવાતું.

પોતાની⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) સ્વ-સમીક્ષા⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) લખવા એઆઇ વાપરતું, અમે અટકાવેલું આ પહેલું અભિયાન નથી. ઈરાની સંચાલકોના પોતાનું જ મૂલ્યાંકન કરવાના પ્રયાસોમાં સૌથી નોંધપાત્ર બાબત તેમની પદ્ધતિ હતી. તેમનું મુખ્ય “અસર” માપક, તેમણે જવાબ આપેલી મૂળ પોસ્ટ કેટલી વાર જોવાઈ તેની સંખ્યા હતી (ખરેખર જવાબો જોવાયાની સંખ્યા નહીં). આ ગણતરી જવાબ મૂકતાં પહેલાં અને મૂક્યા પછીના અનિર્દિષ્ટ સમયગાળે કરાતી. આ ગણતરીમાં મૂળ પોસ્ટની લોકપ્રિયતા કે અન્ય ટિપ્પણીઓ જેવાં કારણોથી મળેલાં દર્શનોને અલગ ગણવામાં આવ્યાં નહોતાં. તેથી અભિયાનની અસરના આંકડા ખૂબ વધારી બતાવાયા. આ સૂચવે છે કે સંચાલકો કાં તો વધુ અસરકારક ગણતરીની રીત જાણતા નહોતા અથવા તેનો ઉપયોગ કરવા માગતા નહોતા.

હકીકતમાં, જાહેર સ્રોતોના નિરીક્ષણથી મળતા પુરાવા મુજબ, અભિયાનની બે મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓની સંભવિત અસરમાં ઘણો તફાવત જણાય છે.

અમને મળેલા સામાજિક માધ્યમના જવાબોને સામાન્ય રીતે પસંદચિહ્નો, દર્શનો અને ટિપ્પણીઓ ઓછી સંખ્યામાં મળ્યાં હતાં (એક કે બે અંકમાં). ઉપર નોંધ્યા મુજબ, આ જવાબો સામાન્ય રીતે સંબંધિત પોસ્ટની કુલ ટિપ્પણીઓનો નાનો ભાગ હતા. પ્રભાવ અભિયાનોને 1 (સૌથી નીચું)થી 6 (સૌથી ઊંચું) સુધી આંકતા પ્રસાર-વ્યાપ માપદંડ⁠(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે) મુજબ અમે અભિયાનના આ ભાગને શ્રેણી 2માં મૂકીશું: અનેક મંચો પર ટિપ્પણીઓ હતી, પરંતુ વ્યાપક ફેલાવો કે જવાબોમાં પ્રભુત્વ મેળવવાની ક્ષમતાના સંકેત ઓછા હતા.

તેનાથી વિપરીત, પત્રકારોની બનાવટી ઓળખો વિવિધ માધ્યમોમાં લેખો પ્રકાશિત કરાવવામાં સફળ થઈ. કેટલાંકના અનુયાયીઓ ઘણા હતા: દાખલા તરીકે, આ અભિયાનના લેખો પ્રકાશિત કરતા એક ઑનલાઇન માધ્યમના ઑગસ્ટ 2026માં ફેસબુક પર લગભગ 20 લાખ, એક્સ પર લગભગ 3,55,000 અને ઇન્સ્ટાગ્રામ પર 5,44,000થી વધુ અનુયાયીઓ હતા. અનેક સમાચાર માધ્યમો સુધી સતત પહોંચવાના આધારે અમે અભિયાનના આ ભાગને શ્રેણી 4માં મૂકીશું.