OpenAI

15 november 2026

Wetenschap

Een stap naar een definitie van het standaardmodel op een rooster

In de eerste gastbijdrage op ons wetenschapsblog beschrijft natuurkundige Nathaniel Craig, gastonderzoeker bij OpenAI, hoe hij met GPT‑6 Astra werkte aan een mogelijke roosterdefinitie van het standaardmodel. Craig leidt de onderzoeksgroep voor theoretische deeltjesfysica aan de University of California, Santa Barbara, en is permanent lid van het Kavli Institute for Theoretical Physics van die universiteit.

Het standaardmodel van de deeltjesfysica is een buitengewoon succesvolle natuurkundige theorie. Het beschrijft de bekende elementaire deeltjes en drie van de vier fundamentele krachten: de sterke kracht, de zwakke kracht en elektromagnetisme. Het succes van de theorie berust op de uitstekende overeenstemming tussen theoretische berekeningen en experimenten over achttien ordes van grootte: van de lage energieën van de 21-centimeterradiostraling van waterstof tot de hoge energieën van botsingen in de Large Hadron Collider. Toch blijft er, ondanks alle successen in de ruim vijftig jaar dat de theorie bestaat, een fundamenteel probleem: hoe geven we de volledige theorie een niet-perturbatieve definitie, die niet berust op het behandelen van wisselwerkingen als kleine correcties? In een preprint uit oktober⁠(opent in een nieuw venster), opgesteld met hulp van GPT‑6 Astra, stelde ik een mogelijke definitie voor op een rooster: een raster dat de ruimtetijd weergeeft.

Ik had een strategie om dit probleem aan te pakken, maar had nog niet kunnen bewijzen dat die werkte in alle gevallen waarvoor dat nodig was. Astra hielp die strategie om te zetten in een constructie en nam het voortouw bij het uitwerken van het gedetailleerde bewijs. Om uit te leggen wat we hebben gedaan, kunnen we het beste beginnen bij wat er ontbreekt aan onze huidige beschrijving van het standaardmodel.

Wat ontbreekt er aan de definitie van het standaardmodel?

Wat bedoelen we als we zeggen dat een definitie van het standaardmodel ontbreekt? De kwantummechanica en de speciale relativiteitstheorie vertellen ons hoe de deeltjes en krachten van het standaardmodel op elkaar inwerken. Helaas weten we nog niet hoe we rechtstreeks op basis van die wisselwerkingen volledige voorspellingen kunnen doen. In plaats daarvan stellen we ons vaak eerst voor dat de wisselwerkingen zijn uitgeschakeld, zodat elektronen elkaar niet meer afstoten. Dat probleem kunnen we exact oplossen. Vervolgens voegen we de wisselwerkingen weer toe als een reeks kleine correcties. Als de correcties steeds kleiner worden, kunnen een paar termen al een opmerkelijk nauwkeurig antwoord geven. Zo hebben natuurkundigen de sterkte van het magnetisme van het elektron kunnen voorspellen tot op enkele biljoensten nauwkeurig. Deze aanpak staat bekend als perturbatietheorie.

Maar veel van de rijke verschijnselen van het standaardmodel vallen buiten het bereik van de perturbatietheorie. Neem de massa van het proton: een proton bestaat uit drie quarks, maar zijn massa komt vooral voort uit de beweging en wisselwerkingen van de quarks en de gluonen die binnenin de sterke kracht overbrengen. Als je de sterke kracht uitschakelt, valt het proton volledig uiteen. Perturbatietheorie helpt ons dus niet te begrijpen hoe groot de massa van het proton is. Er zijn krachtigere methoden nodig om de theorie niet-perturbatief te onderzoeken: met de wisselwerkingen vanaf het begin aanwezig, in plaats van ze als kleine correcties te behandelen.

Voor het volledige standaardmodel in een continue ruimtetijd hebben we geen niet-perturbatieve definitie. We weten zelfs niet of de theorie met wisselwerkingen wiskundig goed gedefinieerd is. Een veelbelovend alternatief is om de ruimtetijd te discretiseren tot een raster van punten, een zogeheten rooster. De roosterafstand bepaalt de kleinste afstand die onze theorie kan onderscheiden. Door een eindig rooster te bestuderen, kunnen we de theorie bij een gegeven roosterafstand een wiskundig rigoureuze, niet-perturbatieve definitie geven. Zo kunnen we de theorie ook op een computer implementeren en haar voorspellingen rechtstreeks berekenen, zonder terug te grijpen op perturbatietheorie. Deze aanpak, bekend als roosterveldtheorie, heeft de afgelopen decennia ons begrip van de sterke kracht aanzienlijk vergroot. Zo kunnen we nu de massa van het proton kwantitatief verklaren vanuit de fundamentele principes.

Linkshandige deeltjes

Als roosterveldtheorie zo succesvol is voor de sterke kracht, waarom hebben we die dan niet uitgebreid tot een niet-perturbatieve roosterdefinitie van het hele standaardmodel? Een cruciaal verschil staat hier in de weg: het standaardmodel is een voorbeeld van een zogeheten chirale theorie.

Een chirale theorie ziet er anders uit na spiegeling in de ruimte. Denk aan handschoenen in een spiegel: het spiegelbeeld van een linkerhandschoen is een rechterhandschoen. Als je van elk type één hebt, geldt dat ook voor het spiegelbeeld. Je verzameling handschoenen ziet er dus hetzelfde uit na spiegeling in de ruimte. Maar als je alleen een linkerhandschoen hebt, is de rechterhandschoen in de spiegel anders.

Het onderscheid tussen links- en rechtshandig geldt ook voor veel fundamentele deeltjes in het standaardmodel, de zogeheten fermionen, waaronder quarks en elektronen. De meeste krachten in het standaardmodel zijn niet chiraal: de sterke kracht en elektromagnetisme behandelen linkshandige en rechtshandige fermionen bijvoorbeeld op dezelfde manier. Zulke theorieën zijn gemakkelijker op een rooster te formuleren.

Maar de derde fundamentele kracht van het standaardmodel, de zwakke kracht, mist deze spiegelsymmetrie. Ze behandelt linkshandige en rechtshandige fermionen verschillend en ziet er dus niet hetzelfde uit na een spiegeling die links en rechts verwisselt. Juist doordat deeltjes met verschillende handigheid verschillend worden behandeld, is het standaardmodel een chirale theorie. En chirale theorieën op een rooster formuleren blijkt bijzonder lastig te zijn. Als we een linkshandig fermion op het rooster proberen te zetten, krijgen we met de meest voor de hand liggende regels ongevraagd een rechtshandige partner erbij. Dat is een verrassende uitkomst, die we zo nader zullen bekijken. Wat de reden ook is, dit betekent dat een rechtstreekse roosterformulering van het standaardmodel de verkeerde verzameling deeltjes oplevert voor de zwakke kracht. Deze verdubbeling is een van de redenen waarom een volledige niet-perturbatieve definitie van het standaardmodel ontbreekt sinds de theorie vorm kreeg.

Een analogie met licht en spiegels

Om deze verdubbeling te begrijpen, kijken we naar een analogie met licht. Licht heeft twee polarisaties, die de oriëntatie van het elektrische veld beschrijven terwijl het licht door de ruimte beweegt. (Dit ken je misschien van gepolariseerde zonnebrillen: ze houden horizontaal gepolariseerd licht tegen dat door water of wegen wordt weerkaatst, maar laten verticaal gepolariseerd licht door.) Gepolariseerde zonnebrillen selecteren dus een basis van horizontale en verticale polarisaties. Voor onze analogie is een basis met links-circulaire en rechts-circulaire polarisatie nuttiger. Daarbij draait het elektrische veld met de klok mee of tegen de klok in rond de bewegingsrichting. Zoals gezegd is elektromagnetisme spiegelsymmetrisch. De natuurwetten zijn dus hetzelfde voor links-circulaire en rechts-circulaire polarisatie. (Voor wie de technische details wil weten: bij fermionen verwijzen links en rechts naar chiraliteit. In onze analogie met licht verwijzen ze naar de heliciteit van het foton, die aangeeft of zijn spin in de bewegingsrichting of daartegenin wijst.)

Maar stel dat je een wereld met uitsluitend links-circulair gepolariseerd licht wilt nabootsen, vergelijkbaar met de manier waarop de zwakke wisselwerking specifiek op linkshandige fermionen aangrijpt. Om dit in het laboratorium te bestuderen, zou je een laser die links-circulair gepolariseerd licht produceert in een doos kunnen plaatsen, met aan elk uiteinde een spiegel. Het licht kan steeds sterker worden terwijl het heen en weer kaatst, zodat je het zorgvuldig kunt bestuderen. Dat lijkt een beetje op het standaardmodel op een rooster zetten. In beide gevallen begrens je de toegankelijke lengteschalen van de theorie om er grip op te krijgen: het rooster stelt een ondergrens aan de afstanden, terwijl de doos een bovengrens stelt.

Als je de doos met gewone spiegels bouwt, vergelijkbaar met de meest rechtstreekse manier om een chirale theorie op een rooster te zetten, wacht je een verrassing: het links-circulair gepolariseerde laserlicht wordt rechts-circulair gepolariseerd wanneer het op de spiegel aan de overkant weerkaatst. De doos bevat nu dus licht met beide polarisaties. Dit gebeurt doordat de spiegel de bewegingsrichting van het licht omkeert zonder de draairichting van het elektrische veld te veranderen, gezien vanaf hetzelfde uiteinde van de doos. Daardoor slaat de polarisatie om. Dat lijkt een beetje op het verschijnen van verdubbelingspartners wanneer je een linkshandig fermion op het rooster zet. Je voerde alleen linkshandig licht toe, en de doos voegde rechtshandig licht toe.

Er is een slimme oplossing. Je kunt een chirale spiegel maken met speciale films waarin de moleculen in lagen zijn uitgelijnd. Van laag tot laag draait de uitlijning een beetje, zodat er een spiraal ontstaat die de film in loopt. Bij licht waarvan de golflengte en de draairichting van de circulaire polarisatie bij de spiraal passen, versterken de kleine reflecties van verschillende lagen elkaar. Daardoor keert de draairichting van het elektrische veld in het teruggekaatste licht om. De film kaatst linkshandig licht terug als linkshandig licht en laat rechtshandig licht door. Zulke chirale spiegels bestaan al meer dan tien jaar. Het verschijnsel komt zelfs in de natuur voor: sommige bladsprietkevers hebben een vergelijkbare spiraal in hun glanzende pantser. Als je de doos met chirale spiegels bouwt, is het licht dat in beide richtingen beweegt dus links-circulair gepolariseerd.

Een vergelijkbare truc werkt op het rooster. Tientallen jaren geleden werkten Paul Ginsparg en Nobelprijswinnaar Ken Wilson1 de roosterregels uit die overeenkomen met de eis dat chirale spiegels bij reflectie de draairichting van het elektrische veld omkeren. Rajamani Narayanan en Herbert Neuberger2 bouwden het equivalent van de chirale spiegels door de benodigde definitie van fundamentele deeltjes op het rooster te vinden: de zogeheten overlapfermionen. Ten slotte liet Martin Lüscher3 zien hoe je op het rooster linkshandige en rechtshandige overlapfermionen van elkaar kunt onderscheiden. Yoshio Kikukawa4 en collega's onderzochten hoe dit gebruikt zou kunnen worden om de zwakke wisselwerkingen in het standaardmodel te beschrijven. Maar er ontbrak nog één onderdeel.

De fase goed afstellen

Om te begrijpen welk onderdeel ontbreekt, keren we terug naar onze doos met chirale spiegels. De circulaire polarisatie van licht vertelt ons in welke richting het elektrische veld draait terwijl het licht zich voortplant. Maar het licht in ons experiment heeft nog een belangrijke eigenschap: de optische fase. Stel je golven voor die langs de palen van een steiger rollen, en kijk hoe het water bij één paal stijgt en daalt. De fase van de golf geeft aan op welk punt in die op- en neergaande beweging je haar ziet: bijvoorbeeld net voorbij het hoogste punt, op weg naar beneden. Bij ons circulair gepolariseerde licht volgt de optische fase een vergelijkbare cyclus op een vaste plek in de bundel. Het elektrische veld wijst omhoog bij de "top" en omlaag bij het "dal".

De relatieve fase van twee golven bepaalt in hoeverre ze elkaar op hetzelfde punt versterken of uitdoven. Als twee golven bij een steigerpaal in fase aankomen, tillen ze het water hoger op doordat hun toppen samenvallen. Maar als een top en een dal tegelijk aankomen, kan het water ongeveer op zijn normale niveau blijven. Zo versterkt licht met dezelfde fase op dezelfde plek elkaar, terwijl licht met verschillende fasen elkaar kan uitdoven. In onze doos met chirale spiegels kaatst nu links-circulair gepolariseerd licht heen en weer. Na een rondgang ontmoet het terugkerende licht nieuw laserlicht dat in dezelfde richting beweegt. Als hun elektrische velden gelijk opgaan, versterken ze elkaar en wordt het licht in de doos steeds sterker. Als de velden een halve cyclus van elkaar verschillen, wijzen ze in tegengestelde richtingen en dooft het terugkerende licht een deel van het nieuwe licht uit. Om een sterke bundel op te bouwen, willen we dat het licht bij elke terugkeer in fase is met de bron.

We kunnen de fase goed afstellen door de ene chirale spiegel ten opzichte van de andere te draaien. Stel je een markering voor op twaalf uur op de rand, en draai de spiegel rond de bundel alsof de bundel de draaias is. Als je de markering naar drie uur draait, draait elke laag van de film een kwartslag en verschuift de fase van het weerkaatste licht met een halve cyclus. We kunnen de hoek zo instellen dat die de fase compenseert die tijdens de rest van de rondgang is opgebouwd. Zodra het terugkerende licht in fase is met de laser, hebben we een prachtig laboratorium om uitsluitend linkshandig licht te bestuderen.

Drie steeds fijnere roosters tonen afnemende oranje faseverschuivingen van fermionen; een blauwgroene correctiepijl brengt de fermionmaat terug naar de beginfase.

Stel je voor dat je de krachtvelden verandert totdat ze weer in hun begintoestand zijn. De oranje bogen tonen de fase die de linkshandige fermionen tijdens die rondgang opbouwen, eerst op het oorspronkelijke rooster en daarna op fijnere roosters. Elke haak verbindt twee opeenvolgende roosters. Door de verschillen tussen hun bogen op te tellen, vinden we de faseverschuiving op het oorspronkelijke rooster terug. De blauwgroene pijl heft die verschuiving op en brengt de fermionmaat terug naar de beginfase.

Nathaniel Craig/GPT‑6 Astra

Op het rooster bieden overlapfermionen een manier om alleen de gewenste linkshandige fermionen te behouden en de verdubbelingspartners kwijt te raken. Maar daarmee weten we nog niet hoe we de fase moeten instellen. (Deze fase is heel anders dan de fase in ons gedachte-experiment met chirale spiegels, maar de analogie gaat goed op.) Op het rooster wordt dit lastig, omdat de fase afhangt van wat de krachten van het standaardmodel op elk roosterpunt doen. Lüscher werkte het fasevoorschrift uit voor een eenvoudigere klasse van theorieën, zoals een chirale versie van elektromagnetisme. Maar hoe de fase voor het volledige standaardmodel moest worden afgestemd, bleef meer dan 25 jaar een open vraag.

We kunnen proberen een fase toe te kennen door te beginnen met één configuratie van krachten op het rooster en de toegestane linkshandige fermionen te volgen terwijl we de krachtvelden in kleine stappen veranderen. Neem nu een reeks stappen die de krachtvelden terugbrengt naar hun begintoestand. Aan het eind zijn dezelfde toestanden toegestaan, maar de manier waarop we ze langs de lus hebben meegevoerd, kan een andere fase opleveren. In de doos stelden we de spiegel bij om de fase te compenseren die het licht tijdens een rondgang opbouwde. Op het rooster moeten we uitzoeken hoe we de opgebouwde fase voor elke lus kunnen compenseren.

De constructie uitwerken met Astra

Mijn idee was om de krachtvelden op het rooster waarop we de theorie willen definiëren, ook weer te geven op een reeks steeds fijnere roosters. Door de toegestane fermiontoestanden op twee opeenvolgende roosters te vergelijken, vinden we een deel van de fasecorrectie voor een kleine verandering in de krachten. Als we die delen optellen, krijgen we de faseregel op het oorspronkelijke rooster. Het bewijs laat zien dat deze regel voor elke toegestane lus de juiste correctie geeft. De correctie voor een verandering op één plek hangt vooral af van de velden in de buurt, en verschillende wiskundige beschrijvingen van dezelfde velden geven hetzelfde antwoord. Dit levert de maat voor het standaardmodel bij een eindige roosterafstand, mits de veldsterkten op de schaal van het rooster binnen een bepaalde grens blijven.

Om deze verfijningsstrategie tot een bewijs uit te werken, waren meerdere werkrondes met Astra en gesprekken met externe deskundigen nodig. GPT‑6 Astra was onmisbaar om het idee van verfijning om te zetten in een werkende constructie. Het stelde de juiste manier voor om een gegeven verzameling krachtvelden over te brengen naar fijnere roosters, liet zien dat de vergelijkingen op fijnere roosters naar een eenduidig antwoord zouden convergeren en nam het voortouw bij het uitwerken van het gedetailleerde bewijs. Ook menselijke deskundigen speelden een sleutelrol. Roosterveldtheoretici Maarten Golterman, Andreas Kronfeld en Yigal Shamir waren zo vriendelijk om tijd vrij te maken om Astra's bewijs door te nemen. Hun kritische vragen hielpen mij vertrouwen in het resultaat te krijgen. Hun ervaring met het probleem en de vragen die ze stelden, waren van onschatbare waarde terwijl de constructie vorm kreeg.

Hoe nu verder

Het resultaat is een mogelijke niet-perturbatieve roosterdefinitie van het standaardmodel, die wellicht een vraag beantwoordt die al meer dan vijftig jaar openstond. Maar zoals bij alle wetenschappelijke vooruitgang is deze constructie veel meer een begin dan een eindpunt. Wetenschappelijke discussie tussen deskundigen is nodig om vast te stellen of dit voorschrift alle gewenste eigenschappen heeft. De methode die Astra en ik hebben voorgesteld, biedt eerder een principiële dan een praktische oplossing. Er is nog veel werk nodig om haar bruikbaar te maken voor realistische roostersimulaties. Op dit moment denk ik veel na over de vraag of deze constructie bij een eindige roosterafstand aan reflectiepositiviteit voldoet. Die voorwaarde helpt om berekeningen in dit roostermodel te verbinden met een kwantumtheorie waarin waarschijnlijkheden behouden blijven.

De constructie laat ook de vraag open hoe we de theorie met wisselwerkingen in een continue ruimtetijd kunnen definiëren. OpenAI's recente bewijs van het bestaan van de Yang-Mills-theorie, waarvan de sterke en zwakke kracht van het standaardmodel voorbeelden zijn, levert het ontbrekende puzzelstuk. Hiermee kon OpenAI het bestaan bewijzen van de eenvoudigste verenigde Yang-Mills-theorie die de ijkvelden en fermionen van het standaardmodel omvat, door te beginnen met overlapfermionen op het rooster en de continuümlimiet te nemen. Ik ben optimistisch dat deze ontwikkelingen ons begrip van het standaardmodel verder zullen vergroten.

  • Wetenschap
  • 2026

Auteurs

Nathaniel Craig

Referenties