Хиймэл оюунаас үүдэх ажлын байрны шилжилтийг загварчлах
Хиймэл оюун (ХО) ба хөдөлмөр эрхлэлтийн тухай хэлэлцүүлэг ихэвчлэн нэг энгийн асуултаар эхэлдэг: ХО ямар ажлыг хийж чадах вэ?
Энэ чухал асуулт боловч ажилтнуудад юу тохиолдохыг таамаглахад дангаараа хангалтгүй. Технологи нь тухайн мэргэжлийн олон үүргийг гүйцэтгэх чадвартай боллоо ч тэр мэргэжил өөрөө үгүй болох албагүй. Үүнд хэд хэдэн шалтгаан бий. Үйлчлүүлэгчид хүнтэй харилцахыг хүсдэг, байгууллагууд хүнээр хариуцлага хүлээлгэхийг шаарддаг, эсвэл ажил нь биечлэн оролцож, нөхцөл байдлыг дүгнэн шийдэх хэрэгтэй байдаг тул хүний оролцоо зайлшгүй хэвээр байж болно. Эсвэл зардал буурснаар эрэлт хангалттай өсөж, ХО ажилтнуудын бүтээмжийг нэмэгдүүлсэн ч тухайн салбарын хөдөлмөр эрхлэлт хумигдах бус тэлж болно.
OpenAI-ийн ХО-оос үүдэх ажлын байрны шилжилтийн шинжилгээний загвар эдгээр боломжийг авч үзэх шинэ аргачлалыг санал болгож байна. Энэ загвар нь технологид өртөх боломжийг ажлын байр халагдах таамаг гэж үзэхийн оронд гурван асуулт тавьдаг:
ХО тухайн мэргэжлийн үүргүүдийн нэлээд хэсгийг гүйцэтгэж чадах уу?
Ажлыг гүйцэтгэх, хянах, эсвэл хариуцлагыг нь хүлээхэд хүн гол үүрэгтэй хэвээр үү?
ХО үйлчилгээний зардлыг бууруулбал эрэлт нь бүтээмжийн өсөлтийг шингээхүйц хэмжээнд нэмэгдэх үү?
АНУ-ын ойролцоогоор 148 сая ажлын байрыг хамарсан 921 мэргэжилд энэ загварыг хэрэглэхэд хөдөлмөрийн зах зээлийн шилжилт илүү олон янзаар харагдаж байна. Ажлын байрны 18 орчим хувь нь автоматжуулалтад өртөх харьцангуй өндөр эрсдэлтэй, 24 хувь нь өөрчлөн зохион байгуулагдах магадлалтай, 12 хувь нь ХО-ы нөлөөгөөр өсөх боломжтой, 46 хувь нь ойрын хугацаанд бага өөрчлөгдөх төлөвтэй байна.
Эдгээр ангилал нь ажлын байрны тодорхой хувь устаж үгүй болно гэсэн таамаг биш. Харин ямар өөрчлөлт хаана түрүүлж гарч болохыг харуулсан зураглал юм.
Автоматжуулалтад өртөх өндөр эрсдэлтэй ажлын байр: Үүнд өгөгдөл шивэгч, утсаар борлуулалт хийгч, эх хянагч болон бүртгэл хөтлөлт, захиргааны зарим ажил багтаж болно. Эдгээр ажлын ихэнх нь стандартчилсан мэдээллийг боловсруулах, шалгах, дамжуулахтай холбоотой. ХО эдгээр үүргийг гүйцэтгэж, эцсийн үйлчилгээг хүн шууд хүргэх шаардлагагүй болгох чадвар нь улам нэмэгдэж байна. Эдгээр үйл ажиллагааны эрэлт нь бүтээмжийн өсөлтийг нөхөхүйц хэмжээнд нэмэгдэхгүй байж болно.
Ялангуяа ажлын байр нь газар зүйн хувьд төвлөрсөн, эсвэл ажилтнууд ойролцоо чиглэлийн ажилд шилжих боломж хязгаарлагдмал тохиолдолд эдгээр ажлын байрыг анхааралтай ажиглах хэрэгтэй. Гэхдээ ийм тохиолдолд ч технологийн чадавх нь ажлын байрыг аяндаа эсвэл шууд халахгүй. Ажил олгогчид ажлын явцаа шинэчлэх, ХО-ыг одоогийн системтэйгээ нэгтгэх, алдаа болон зохицуулалтын эрсдэлийг удирдах, автоматжуулалт нь хүн ажиллуулахаас үнэхээр хямд эсэхийг тогтоох шаардлагатай хэвээр.
Өөрчлөн зохион байгуулагдах ажлын байр: Хоёр дахь, илүү том бүлгийн ажлын байр үгүй болохоос илүүтэй өөрчлөн зохион байгуулагдах магадлалтай. Хуульч, нягтлан бодогч, программ хангамж хөгжүүлэгч, санхүүгийн шинжээч, багш нар үүний жишээ байж болно. ХО аль хэдийн гэрээний төсөл гаргах, нотлох баримтыг хураангуйлах, санхүүгийн шинжилгээ хийх, код бичих, хичээлийн материал бэлтгэх чадвартай болсон. Гэвч үйлчлүүлэгчид болон байгууллагуудад нөхцөл байдлыг дүгнэн шийдэх, шийдвэрийн хариуцлагыг хүлээх, онцгой тохиолдлыг ойлгох, хамт олон, сурагчид, үйлчлүүлэгчидтэй харилцаа тогтоох хүмүүс хэрэгтэй хэвээр.
ХО нь хуульч бүрд илүү олон баримт бичиг хянах, хөгжүүлэгч бүрд илүү их код бичих, багш бүрд сурагчдын онцлогт тохирсон илүү олон материал бэлтгэх боломж олгож болно. Ингэснээр зарим үйл ажиллагаанд шаардагдах хөдөлмөр багасаж болох ч эдгээр мэргэжилд хүний үүрэг тодорхой хэвээр үлдэнэ. Гол асуудал нь ажлыг хэрхэн шинэчлэх вэ гэдэгт шилжинэ: ямар үүргийг ХО-д даалгах, алийг нь ажилтнуудад үлдээх, анхан шатны ажил болон карьер ахих зам нь суралцах боломжийг хэвээр хадгалах эсэх юм.
ХО-ы нөлөөгөөр өсөх ажлын байр: Эдгээр нь ХО зардлыг хангалттай бууруулснаар эрэлт нь нэмэгдэж болох ажлууд юм. Жишээлбэл, давтлагын багш, сэтгэцийн эрүүл мэндийн зөвлөх, хувийн санхүүгийн зөвлөх болон эрүүл мэндийн зарим мэргэжилтэн багтана. Эдгээр үйлчилгээ одоогоор олон хүнд үнэтэй эсвэл хүртээмж муутай байна. Эдгээр салбарт бүтээмж нэмэгдэх нь заавал ажилтны тоо цөөрнө гэсэн үг биш. Давтлагын үнэ буурвал илүү олон гэр бүл хүүхдээ хамруулж болно. Санхүүгийн зөвлөгөөний үнэ буурвал одоогоор зөвлөх хөлслөх боломжгүй өрхүүд өөрийн нөхцөлд тохирсон зөвлөгөө авах боломжтой болно. ХО-ы дэмжлэгтэй эмч нар давтан үзлэг, байнгын тусламж үйлчилгээг илүү өргөн хүрээнд үзүүлж болох юм. Эрэлт хангалттай өсвөл ажилтан бүрийн бүтээмж нэмэгдсэн ч нийт хөдөлмөр эрхлэлт өсөх боломжтой.
Ойрын хугацаанд бага өөрчлөгдөх ажлын байр: Үүнд цахилгаанчин, сантехникч, дээвэрчин, барилгын ажилчин, хоол үйлчилгээний олон ажилтан зэрэг үндсэн үүрэг нь биеийн хөдөлмөр шаарддаг, тодорхой газар гүйцэтгэх ёстой олон ажил багтана. ХО нь хуваарь, төсөв гаргах, сургалт, бараа материалын бүртгэл, үйлчлүүлэгчтэй харилцахад тусалж болох ч одоогоор цахилгааны утас татах, хоолой засах, дээвэр солих, хоол бэлтгэж үйлчлэх боломжгүй.
Эдгээр мэргэжилд ч ХО нөлөөлнө. Захиргаа, удирдлагын үүргүүд нь өөрчлөгдөж болох бөгөөд робот техникийн дэвшил яваандаа автоматжуулалтын хүрээг тэлж магадгүй. Гэхдээ одоогоор үндсэн ажил нь хэлд суурилсан ХО-ы нөлөөнд харьцангуй бага өртөх тул ойрын хугацаанд томоохон өөрчлөлт гарах магадлал бага байна.
ХО-ы эхний нөлөө нь мэргэжлүүд бүхэлдээ үгүй болохоос өмнө ажлын үүрэг, явц, ур чадварын шаардлага өөрчлөгдөх хэлбэрээр илрэх магадлалтай. Үнэхээр ч автоматжуулалтад өртөх өндөр эрсдэлтэй гэж тодорхойлсон мэргэжлүүдэд ХО-ы бодит хэрэглээ одоо аль хэдийн өндөр байна. Хамгийн өндөр эрсдэлтэй мэргэжлүүд дэх ChatGPT‑ийн хэрэглээ нийт ажиллах хүчнийхээс ойролцоогоор гурав дахин түгээмэл байна.
Гэвч ажилгүйдлийн сүүлийн үеийн өөрчлөлт нь технологид өртөх боломжтой шууд нийцэхгүй байна. 2024 оны эхний улирлаас хойш ХО-ы нөлөөнд бага өртөх зарим мэргэжлийн ажилгүйдэл энэ загвараар хамгийн өндөр эрсдэлтэйд тооцогдсон мэргэжлүүдийнхээс илүү өсжээ. Гэхдээ энэ нь ХО хөдөлмөрийн зах зээлд огт нөлөөгүй гэдгийг нотлохгүй. Мэргэжил тус бүрийн ажилгүйдэлд олон хүчин зүйл нөлөөлдөг. Зарим өөрчлөлт нь цомхотголоос өмнө ажилд авах байдал, анхан шатны ажлын боломж, цалин, эсвэл ажлын бүтцэд илэрч болно.
ХО хөдөлмөрийн ирээдүйг зайлшгүй дагах ганцхан замаар тодорхойлохгүй. Технологийн чадавх чухал ч институцүүд, хэрэглэгчийн эрэлт, бизнесийн шийдвэр, зохицуулалт, хүний оролцооны үнэ цэн мөн адил чухал. Энэхүү судалгаанд санал болгосон шилжилтийн шинжилгээний загвар нь мэргэжил бүрд ялгаатай бодлогын арга хэмжээ шаардлагатайг харуулж байна.
Автоматжуулалтад өртөх өндөр эрсдэлтэй ажлын байранд эрт сэрэмжлүүлэх систем, дасан зохицоход чиглэсэн зорилтот дэмжлэг, орон нутгийн онцлогт тохирсон шилжилтийн төлөвлөгөө хэрэгтэй байж болно.
Өөрчлөн зохион байгуулагдах магадлалтай ажлын байранд сургалт, мэргэжлийн стандарт, орон тооны журмыг шинэчилж, хүний хяналтад тавих шаардлагыг тодорхой болгох хэрэгтэй байж болно.
Өсөх боломжтой ажлын байранд ХО нэвтрүүлэхийг дэмжих, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх, тухайн салбарт ажиллах илүү олон хүнийг бэлтгэх бодлого тустай байж болно.
Бүх ангиллын хувьд бодлого боловсруулагчдад бодит цагийн илүү чанартай мэдээлэл хэрэгтэй. Хөдөлмөрийн уламжлалт статистик үнэ цэнтэй ч ажлын үүрэг, ажил олгогчдын хүлээлт, технологийн хэрэглээний өөрчлөлтийг цаг тухайд нь тусгахдаа ихэвчлэн удаан байдаг. Хөдөлмөр эрхлэлтийн өгөгдлийг ХО-ы чадавх, бодит нэвтрүүлэлтийн хэмжүүртэй нэгтгэснээр хаана дарамт хуримтлагдаж байгааг илүү шуурхай харах боломжтой.
