कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने “बनावट ओळखींच्या आड” चालणाऱ्या मोहिमांना आळा

गेल्या अडीच वर्षांत, दुर्भावनापूर्ण गटांनी सायबर हल्ले, गुप्त प्रभाव मोहिमा, फसवणूक आणि आमच्या वापर धोरणांचे इतर उल्लंघन करण्यासाठी आमची मॉडेल वापरण्याचा प्रयत्न केला. हे प्रयत्न कसे झाले, त्यातील अनेक पद्धती कोणत्या होत्या, याविषयी आम्ही अहवाल प्रसिद्ध केले आहेत. गैरवापरकर्ते कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा फायदा घेण्याचे कोणते प्रयत्न करताना आम्हाला दिसतात, याची माहिती नियामकांना, आमच्या उद्योगक्षेत्रातील सहकाऱ्यांना आणि व्यापक समाजाला देण्यासाठी आम्ही हे अहवाल प्रसिद्ध करतो. ते ज्या त्रुटींचा गैरफायदा घेऊ पाहतात, त्यांवरही यातून प्रकाश पडतो.

आम्ही अलीकडे दोन प्रभाव मोहिमांवर बंदी घातली—एक रशियातील आणि एक इराणमधील. त्यांनी आमच्या मॉडेलचा वापर अधिक पारंपरिक पद्धती व तंत्रज्ञानासोबत करून गुंतागुंतीच्या “बनावट आडोशाच्या” संस्थांना बळ दिले होते. या संस्थांच्या माध्यमातून त्यांनी भूराजकीय आणि संघर्षाशी संबंधित संदेशांचा खरा स्रोत लपवून ते लक्ष्यित लोकांपर्यंत पोहोचवले. इराणी मोहिमेत सात काल्पनिक “पत्रकार” होते. त्यांच्या नावाने जगभरातील लहान आणि मध्यम ऑनलाइन वृत्तमाध्यमांना दीर्घ लेख प्रसिद्ध करण्याचे प्रस्ताव पाठवले जात. रशियन मोहिमेने लॅटिन अमेरिकेत प्रत्यक्ष “विचारमंच” चालवण्यासाठी स्थानिक लोकांना त्यांच्या नकळत सामील करून घेतल्याचे दिसते.

दोन्ही मोहिमा बहुआयामी होत्या आणि आपली उद्दिष्टे साधण्यासाठी विविध युक्त्या वापरत होत्या. दीर्घ लेखांबरोबरच इराणी मोहिमेने समाजमाध्यम टिप्पण्यांचे संच तयार केले. त्यांचे विषय प्रामुख्याने अमेरिका-इराण युद्धाशी संबंधित होते. “विचारमंचावर” नियंत्रण ठेवण्याबरोबरच रशियन मोहिमेने बनावट “गुप्तपणे बाहेर पडलेली” कागदपत्रे आणि ध्वनिमुद्रणासाठी संहिता तयार केल्या. त्यांपैकी काही ऑनलाइन पसरवल्या जात असल्याचे आम्हाला आढळले. दोन्ही मोहिमांनी अंतर्गत अहवालांचे मसुदे तयार करण्यासाठीही कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला (रशियन मोहिमेत याच कामासाठी सर्वाधिक वापर झाला). दोन्ही प्रकरणांत संचालकांची परिणामकारकता फुगवून दाखवण्यासाठी संशयास्पद किंवा उघडपणे फसव्या पद्धती वापरल्या गेल्या.

या मोहिमांतील सर्वांत लक्षवेधी बाब म्हणजे त्या कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या उदयापूर्वीच्या गुंतागुंतीच्या प्रभाव मोहिमांसारख्याच होत्या; फरक इतकाच की त्यांनी काही कार्यप्रवाह सोपे करण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरली. इराणी मोहिमेतील काल्पनिक पत्रकार हे “ॲलिस⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) डोनोव्हन⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल)” या बनावट पत्रकाराशी मिळतेजुळते होते. रशियन लष्करी गुप्तचर यंत्रणेचा आडोसा असलेल्या या नावाने 2016–17 मध्ये विविध पाश्चात्त्य वृत्तमाध्यमांत लेख प्रसिद्ध झाले होते. 2020 मध्ये रशियन इंटरनेट रिसर्च एजन्सीच्या पूर्वीच्या कारवायांशी संबंधित व्यक्तींनी “पीसडेटा⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल)” नावाचे बनावट “वृत्तमाध्यम” चालवले. त्याने जगभरातील पत्रकारांना खरा हेतू न कळू देता आपल्यासाठी लिहिण्यास सामील करून घेतले.

या मोहिमांची संभाव्य पोहोचही असामान्य होती. प्रभाव मोहिमांना 1 (सर्वांत कमी) ते 6 (सर्वांत जास्त) या पट्टीवर मोजणाऱ्या व्यापक प्रसार मापनपट्टीच्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आधारे आम्ही रशियातून चालणारी मोहीम श्रेणी 5 मध्ये ठेवू. आम्ही अहवाल प्रसिद्ध करण्यास सुरुवात केल्यापासून आळा घातलेली ही पहिलीच श्रेणी 5 मधील मोहीम आहे. इराणमधून चालणारी मोहीम श्रेणी 4 पर्यंत पोहोचली. दोन्ही मोहिमांनी आपली सामग्री फक्त समाजमाध्यमांवर टाकण्याऐवजी मुख्य प्रवाहातील वृत्तमाध्यमांत प्रसिद्ध करवून घेतली (ही सर्व सामग्री आमच्या मॉडेलनी तयार केलेली नव्हती). गेल्या अडीच वर्षांत आम्ही उघडकीस आणलेल्या 30 गुप्त प्रभाव मोहिमांत दिसलेल्या प्रवृत्तीशी हे सुसंगत आहे: बनावट समाजमाध्यम खात्यांमार्फत प्रसारावर अवलंबून राहण्याऐवजी खरी वृत्तमाध्यमे गाठण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या मोहिमांची संभाव्य पोहोच आणि परिणाम बहुधा सर्वाधिक असतात.

2024 च्या सुरुवातीपासून आम्ही उघडकीस आणलेल्या 30 प्रभाव मोहिमांची सारणी. यात प्रमुख प्रसारपद्धत (समाजमाध्यमे, मोहिमेने चालवलेले संकेतस्थळ, बाहेरील प्रकाशने) आणि व्यापक प्रसार मापनपट्टीवरील गुण यांनुसार मूल्यमापन केले आहे. संकेतस्थळ चालवून समाजमाध्यमांवर त्याचा प्रसार करणे अशा एकाहून अधिक पद्धती वापरणाऱ्या मोहिमांचे वर्गीकरण, मोहिमेचा मुख्य आधार वाटणाऱ्या पद्धतीनुसार केले आहे.

कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे अशा बनावट आडोशाच्या मोहिमा अधिक मोठ्या प्रमाणावर आणि कार्यक्षमतेने चालू शकतात; त्यांची भाषिक सहजता आणि संपादकीय क्षमताही वाढू शकते. संचालक या फायद्यांचा उपयोग करून कर्मचारी किंवा संपादकांसारख्या अजाणत्या लोकांचा गैरफायदा घेऊ शकतात. मग सामग्रीमागे कोण आहे किंवा त्यांचा हेतू काय आहे, याची कल्पना नसलेल्या लोकांपर्यंत ती पोहोचवू शकतात. उद्दिष्टे साधण्यासाठी गैरवापरकर्ते बनावट व्यक्ती आणि संस्थांचा किती गुंतागुंतीने व सफाईने वापर करतात, हेही या मोहिमा दाखवतात. संस्थांमध्ये भक्कम संरक्षण टिकवण्यासाठी, या प्रयत्नांत गैरवापरकर्ते कोणत्या उणिवांचा फायदा घेतात आणि त्यातून त्यांना लोकांपर्यंत पोहोच कशी मिळते, हे समजून घेणे अत्यावश्यक ठरेल.

मात्र या बनावट आडोशाच्या मोहिमा गुप्तपणे चालत असल्याने, जबाबदारीने केलेल्या उघडकीकरणाचा त्यांच्यावर विशेष परिणाम होऊ शकतो. “ॲलिस डोनोव्हन” आणि “पीसडेटा” या दोघांनीही उघडकीस आल्यानंतर आपले काम थांबवले. म्हणूनच या बनावट आडोशाच्या मोहिमांविषयी अहवाल देण्यामागे आमचे उद्दिष्ट आहे: पुढील संशोधन करणे आणि त्यांना आळा घालणे सोपे करणे—आणि त्या सुरू ठेवणे कठीण करणे.

लॅटिन अमेरिकाभर प्रभाव मोहिमा चालवणारे रशियातील गट.

आम्ही रशियातून चालवल्या जाणाऱ्या ChatGPT खात्यांच्या एका गटावर बंदी घातली. या खात्यांनी लॅटिन अमेरिकेतील देशांना लक्ष्य करणाऱ्या गुप्त प्रभाव मोहिमांशी संबंधित विविध कामांसाठी ChatGPT वापरले. यातील बरेचसे काम त्या प्रदेशात युक्रेनची प्रतिमा मलिन करण्याच्या उद्देशाने केलेले दिसले. मात्र काही प्रयत्न स्थानिक राजकीय घडामोडींवर, विशेषतः अर्जेंटिना आणि बोलिव्हियात, प्रभाव टाकण्यासाठी होते असे दिसले. बहुतेक संचालक रशियन भाषेत सूचना देत; एक जण स्पॅनिशमध्ये सूचना देत होता, पण तोही रशियातच असल्याचे दिसत होते. या प्रकरणाची माहिती आम्ही संबंधित अधिकाऱ्यांना दिली आहे.

संचालकांनी ChatGPT चा वापर तीन प्रमुख कामांसाठी केला: आपल्या कामांचे अंतर्गत अहवाल लिहिणे (तसेच इतरांच्या अशा कामांचेही, ज्यांचे श्रेय त्यांना विश्वासार्हपणे घेता येईल), मोहिमांसाठी सामग्री तयार करणे, आणि लॅटिन अमेरिकेतील सामाजिक संशोधन केंद्र (एसआरसी) नावाच्या स्वयंघोषित “संशोधन मंचाच्या” कामगिरीचे अहवाल तयार करणे. “मिया क्लार्क” नावाच्या बनावट व्यक्तीमार्फत त्यांनी एसआरसीवर नियंत्रण ठेवले असावे असे दिसते; त्या नावावरून आम्ही या मोहिमेला “डार्क क्लार्क” असे नाव दिले आहे. रशियातून आमची मॉडेल वापरण्याची परवानगी नसल्याने त्यांनी आमच्या सेवांशी जोडण्यासाठी व्हीपीएन वापरले.

युक्रेन किंवा स्थानिक नेत्यांची प्रतिमा मलिन करण्यासाठी लॅटिन अमेरिकाभर खोट्या बातम्या पसरवल्याचा दावा संचालकांनी आपल्या अंतर्गत अहवालांत केला. यांपैकी काही बनावट गोष्टींचा संबंध खुल्या स्रोतांचा अभ्यास करणाऱ्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) संशोधकांनी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) “पोलिटॉलॉजी” किंवा “ला कॉम्पानिया” नावाच्या रशियन संस्थेशी जोडला आहे. वृत्तांनुसार ती रशियन धनाढ्य येवगेनी प्रिगोझिन यांनी स्थापन केलेल्या वॅगनर गटाची आणि इतर संस्थांची उत्तराधिकारी आहे. संचालकांनी पोलिटॉलॉजी आणि वॅगनरबाबतचे सार्वजनिक वृत्तांकन भाषांतरित करून किंवा समजावून देण्यासही आमच्या मॉडेलना सांगितले. इतर कोणत्याही रशियन जाळ्यापेक्षा यांच्याबाबत त्यांनी खूप अधिक विचारणा केली.

ही मोहीम दोन बाबतींत असामान्य होती. पहिली बाब म्हणजे, लॅटिन अमेरिकेतील लोकांना एसआरसीसाठी काम करण्यास सामील करून घेण्यात ती यशस्वी झाल्याचे दिसते. एसआरसीबाबतच्या रशियन संचालकांच्या अहवालांत वेतनश्रेणी, कर्मचारी नेमणे आणि काढून टाकणे यांसारख्या निर्णयांचा उल्लेख होता. यावरून ते संस्थेसोबत केवळ सहकार्य करत नसून तिच्यावर नियंत्रण ठेवत असल्याचे दिसते. उपलब्ध पुराव्यांनुसार, लॅटिन अमेरिकेतील एसआरसीच्या कर्मचाऱ्यांना आपण रशियन गटासाठी काम करत असल्याची माहिती नव्हती. आम्ही अलीकडे उघडकीस आणलेल्या दुसऱ्या रशियाशी संबंधित “विचारमंचापेक्षा” वेगळे म्हणजे, एसआरसीने सामील करून घेतलेल्या कर्मचाऱ्यांमार्फत बहुतेक सामग्री स्वतंत्रपणे तयार केल्याचे दिसते. गेल्या अडीच वर्षांत आम्ही आळा घातलेल्या बनावट ओळख चालवण्याच्या प्रयत्नांपैकी हा सर्वांत गुंतागुंतीचा प्रयत्न ठरतो.

दुसरी बाब म्हणजे, खुल्या स्रोतांतील काही पुरावे दर्शवतात की डार्क क्लार्कची बनावट माहिती इतकी पसरली की तिची तथ्यपडताळणी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) झाली आणि अधिकृत खंडने⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) प्रसिद्ध झाली. गेल्या दोन वर्षांत आम्ही आळा घातलेल्या कोणत्याही प्रभाव मोहिमेपेक्षा ही अधिक खोलवर पोहोचल्याचे यातून दिसते. पेरूमध्ये मुद्दाम पसरवल्याचा मोहिमेने दावा केलेल्या एका बनावट गोष्टीमुळे तर युक्रेन आणि पोलंडमधील सार्वजनिक तणावात भर पडली.

अज्ञात वरिष्ठासाठी अंतर्गत अहवाल तयार करणे आणि अद्ययावत करणे, हा संचालकांचा ChatGPT वापरण्याचा प्रमुख मार्ग होता. या नियमित अहवालांत लॅटिन अमेरिकाभर गुप्त प्रभाव मोहिमा चालवण्याच्या प्रयत्नांचे वर्णन होते. त्यांत तीन प्रमुख कार्यप्रवाह होते: युक्रेनची बदनामी करणे आणि युक्रेनी सशस्त्र दलांच्या भरतीला खीळ घालणे; काही देशांच्या, विशेषतः बोलिव्हिया आणि अर्जेंटिनाच्या, अंतर्गत राजकारणात हस्तक्षेप करणे; आणि एसआरसीचे व्यवस्थापन करणे. बहुतेक प्रकरणांत या गैरवापरकर्त्यांनी मोहिमांची सामग्री तयार करण्यासाठी आमची मॉडेल वापरल्याचे आम्हाला दिसले नाही; केवळ त्यांबाबत अहवाल तयार करण्यासाठी ती वापरली (काही अपवाद खाली⁠ दिले आहेत).

या अहवालांत युक्त्यांचे भरपूर तपशील होते. युक्रेन आणि काही राष्ट्रीय नेत्यांना, विशेषतः अर्जेंटिना, बोलिव्हिया व इक्वाडोरच्या राष्ट्राध्यक्षांना, कमकुवत करण्यासाठी मोहिमेने कसे प्रयत्न केले यावर त्यांतून प्रकाश पडतो. काही अहवालांत स्थानिकांना फसवून अशी कामे करवून घेण्याचे प्रयत्न वर्णिले होते, ज्यांचा संचालक आपल्या हेतूंसाठी वापर करू शकतील. इतर अहवालांत संचालकांनी पसरवल्याचा दावा केलेल्या बनावट “गुप्त माहितीफुटींचे” वर्णन होते.

दोन प्रकरणांत पुरावे या संचालकांचा संबंध “पोलिटॉलॉजी”विषयीच्या सार्वजनिक वृत्तांकनाशी जोडतात. 2024 मध्ये अर्जेंटिनाचे राष्ट्राध्यक्ष हाविएर मिलेई यांना लक्ष्य करणाऱ्या दोन मोहिमा चालवल्याचे संचालकांनी नोंदवले. पहिल्या प्रकरणात, मिलेई यांनी आपल्या कुत्र्यांसाठी कार्टिएचे रत्नजडित पट्टे विकत घेतल्याचे खोटे वृत्त पसरवल्याचे त्यांनी सांगितले. दुसऱ्या प्रकरणात, ब्युनोस आयरेसमध्ये मिलेईविरोधी भित्तिलेखन करण्यासाठी स्थानिकांना पैसे दिल्याचा त्यांनी दावा केला. फुटलेल्या कागदपत्रांच्या आधारे, या दोन्ही दाव्यांचा संबंध “पोलिटॉलॉजी” आणि “ला कॉम्पानिया” यांच्याशी सार्वजनिकरीत्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) जोडण्यात आला आहे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल).

याशिवाय आणखी अनेक बनावट गोष्टींचा रशियन प्रभाव मोहिमांशी यापूर्वी संबंध जोडला गेलेला नाही. उदाहरणार्थ, मे 2026 मध्ये पेरूतील लिमा येथील प्रादेशिक शिक्षण संचालनालयाचा असल्याचे भासवणारा बनावट ईमेल पत्ता तयार केल्याचा दावा संचालकांनी केला. त्यावरून त्यांनी जिल्ह्यातील शाळांना राष्ट्रीय सांस्कृतिक आणि भाषिक विविधता दिनी (21 मे) युक्रेनला समर्पित कार्यक्रम घेण्याच्या सूचना दिल्या. या ईमेलमध्ये इतर व्यक्तींसह विसाव्या शतकातील वादग्रस्त युक्रेनी राष्ट्रवादी स्तेपान बांदेरा यांचा उल्लेख करण्याच्या स्पष्ट सूचना होत्या. काही युक्रेनी नागरिक त्यांना स्वातंत्र्यलढ्यातील व्यक्ती मानतात, पण रशिया आणि पोलंडमध्ये त्यांचा संबंध फॅसिझम, युद्धकाळात शत्रूला केलेले सहकार्य आणि अत्याचार यांच्याशी जोडला जातो. संचालकांच्या म्हणण्यानुसार, काही शाळांनी त्या बनावट ईमेल पत्त्यावर उत्तर पाठवून असे कार्यक्रम घेतल्याची पुष्टी केली आणि छायाचित्रेही दिली.

त्यानंतर पेरू आणि पोलंड या दोन्ही देशांतील माध्यमांत या कार्यक्रमांच्या बातम्या मुद्दाम प्रसिद्ध करवून घेतल्याचा दावा संचालकांनी केला. त्यासोबत युक्रेन अतिरेकी राष्ट्रवादी विचारसरणींची “निर्यात” करत असल्याचे आरोप जोडल्याने संताप उसळल्याचेही त्यांनी सांगितले. खुल्या स्रोतांमधील शोधात या दाव्याशी जुळणाऱ्या बातम्या पेरूच्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आणि⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) पोलंडच्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वृत्तमाध्यमांत⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल), तसेच हंगेरीतील⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) एका इंग्रजी प्रकाशनात आढळल्या (यांपैकी काही लेख नंतर हटवण्यात आले आहेत). काही⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) लेखांमध्ये⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) युरोपीय संसदेच्या एका पोलिश सदस्याची प्रतिक्रिया होती. “पोलंडविरोधी वृत्ती” दाखवणाऱ्यांना पोलंडमध्ये अवांछित व्यक्ती घोषित करावे, अशी सूचना त्यांनी केली होती. अशा प्रकारे या रशियन बनावाने युक्रेनी आणि पोलिश लोकांमधील ऐतिहासिक तणावाचा फायदा घेतला आणि त्यात भरही घातली.

तसेच जूनमध्ये, वेगळा बनावट ईमेल पत्ता वापरून इक्वाडोरमधील शाळांची फसवणूक केल्याचा दावा संचालकांनी केला. त्यातून राष्ट्राध्यक्ष डॅनियल नोबोआ आणि खासगी लष्करी कंत्राटदार ब्लॅकवॉटरचे माजी प्रमुख एरिक प्रिन्स यांच्याशी निष्ठेची शपथ घेणारा समारंभ शाळांकडून करवून घेतल्याचे त्यांनी सांगितले. या घटनेमुळे इक्वाडोरमध्ये संताप उसळला आणि सरकारवर त्या बनावट माहितीचे खंडन करण्याचा दबाव आला, ज्यामुळे ती देशभर पोहोचली, असा संचालकांचा दावा होता. पुन्हा एकदा, खुल्या स्रोतांतील संशोधनात इक्वाडोरच्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वृत्तमाध्यमांत⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) या दाव्याशी जवळून जुळणाऱ्या बातम्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) प्रसिद्ध झाल्याचे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आढळले. इक्वाडोरच्या शिक्षणमंत्र्यांनी केलेले सविस्तर खंडनही⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आढळले.

आपल्या खोट्या बातम्यांना आधार देण्यासाठी संचालकांनी विविध तंत्रे वापरली. त्यांच्या अंतर्गत अहवालांनुसार, मार्चमध्ये त्यांनी इक्वाडोरला लक्ष्य करणाऱ्या दोन वेगवेगळ्या बनावट गोष्टी पसरवल्या. एकामध्ये इक्वाडोरमधील युक्रेनच्या वाणिज्यदूतांच्या नावाने बनावट ध्वनिमुद्रण वापरले गेले. त्यात त्यांनी इक्वाडोरच्या नागरिकांविषयी अवमानकारक टिप्पणी केल्याचा आरोप होता. आमच्या खुल्या स्रोतांतील तपासात नेमक्या या दाव्याशी जुळणारी एक पोस्ट टिकटॉकवर आढळली; तिला मर्यादित प्रतिसाद मिळाल्याचे दिसले. दुसऱ्या अहवालात एका खऱ्या वृत्तवाहिनीच्या बोधचिन्हाखाली एक्स आणि टिकटॉकवर पसरवलेल्या बनावट चित्रफितीचे वर्णन होते. नोबोआ यांचे सरकार युक्रेनमध्ये लढण्यासाठी तरुणांची भरती करत असल्याचा त्यात आरोप होता. इक्वाडोरमधील तथ्यपडताळणी करणाऱ्यांनी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) एप्रिलच्या सुरुवातीला या वर्णनाशी जुळणाऱ्या मोहिमेची माहिती दिली होती.

8 एप्रिल 2026 रोजी टिकटॉकवर प्रसिद्ध केलेली चित्रफीत. यात युक्रेनी वाणिज्यदूतांच्या नावाने पसरवलेले बनावट ध्वनिमुद्रण आहे, जे या मोहिमेने तयार केल्याचा दावा केला होता.

दुसऱ्या एका अंतर्गत अहवालात, मेअखेरीस सरकारविरोधी निदर्शने शिगेला पोहोचली असताना बोलिव्हियात पसरवलेल्या बनावट माहितीचे वर्णन होते. निदर्शनांमुळे निर्माण झालेले संकट आणखी तीव्र करणे, हे या मोहिमेचे उद्दिष्ट असल्याचे संचालकांनी स्पष्टपणे सांगितले होते. या मोहिमेत सरकारी पाणीपुरवठा कंपनी ईपीएसएएसच्या एका कर्मचाऱ्याचे बनावट ध्वनिमुद्रण वापरण्यात आले. सरकार प्रशासकीय राजधानी ला पाझचा पाणीपुरवठा बंद करून आणीबाणी जाहीर करणार असल्याचे त्यात म्हटले होते. आमच्या खुल्या स्रोतांतील संशोधनात याच दाव्याचे खंडन⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आणि ईपीएसएएसकडून आलेला अधिकृत नकार⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आढळला.

इतर अंतर्गत अहवालांत अशा बनावट गोष्टींचा उल्लेख होता ज्यांना खुल्या स्रोतांतून दुजोरा मिळू शकला नाही. कदाचित त्या आधीच हटवल्या गेल्या असाव्यात किंवा पसरल्याच नसाव्यात. उदाहरणार्थ, जानेवारीमध्ये त्यांनी अशी बातमी पसरवल्याचा दावा केला की ब्राझीलमधील एका समाजमाध्यम प्रभावक आणि मॉडेलची युक्रेनी दूतावासाच्या प्रतिनिधींनी युक्रेनमध्ये तस्करी केली होती आणि कीव्हमध्ये तिची हत्या झाली होती. जूनमध्ये त्यांनी बोलिव्हियात आणखी एक बनावट ध्वनिफीत पसरवल्याचा दावा केला. यावेळी ती बोलिव्हियाच्या मध्यवर्ती बँकेतील कर्मचाऱ्याची असल्याचे भासवून, बँक रोख पैसे काढण्यावर मर्यादा आणणार असल्याचा इशारा देण्यात आला होता. देशाच्या हायड्रोकार्बन संस्थेच्या नावाने एक बनावट पत्र पसरवल्याचाही त्यांनी दावा केला. त्यात खासगी मोटारींना इंधन विकण्यावर निर्बंध येणार असल्याचा इशारा होता.

इतर अहवालांसाठी संचालकांनी आमच्या मॉडेलना लक्ष्य केलेल्या देशांतील अशा घटना शोधण्यास सांगितले, ज्यांत त्यांचा सहभाग नसला तरी त्यांचे श्रेय त्यांना घेता येईल. उदाहरणार्थ, अर्जेंटिनाच्या परराष्ट्रमंत्र्यांनी फॉकलंड / माल्विनास बेटांबाबत संयुक्त राष्ट्रांच्या समितीच्या बैठकीत त्यांच्या मोहिमेचा हवाला दिल्याचा दावा संचालकांनी केला. स्वयंनिर्णयाचे तत्त्व या बेटांना लागू होत नाही आणि युनायटेड किंगडमने तेथे गरजेपेक्षा जास्त सैन्य तैनात केले आहे, हे युक्तिवाद रुजवण्याचे श्रेय संचालकांनी घेतले. प्रत्यक्षात हे दोन्ही युक्तिवाद अर्जेंटिनाच्या अधिकृत भूमिकेचा अनेक⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वर्षांपासून⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) भाग आहेत. त्याचप्रमाणे, जूनमध्ये ब्राझीलच्या माध्यमांनी एका ब्राझिलियन नागरिकाबाबत वृत्त दिले⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल). तो सैन्यात भरती होण्यासाठी युक्रेनला गेला होता, रशियन सैन्याने त्याला पकडले होते आणि नंतर दूरचित्रवाणीवरील निवेदनात त्याने फसवून आपल्याला लढायला लावल्याचा दावा केला होता. ChatGPT वापरणाऱ्या संचालकांनी त्या वृत्तात आपल्या मोहिमेतील संदेशच पुन्हा मांडले असल्याचा दावा करण्याचा प्रयत्न केला; प्रत्यक्षात त्यात कैद्याच्याच चित्रफितीचा हवाला⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) दिला होता. यावरून असे दिसते की बाहेरील लोकांऐवजी स्वतःच्या नियोक्त्यांनाच लक्ष्य करणारी प्रभाव मोहीम चालवण्याचा संचालकांचा प्रयत्न होता.

संचालकांच्या काही अहवालांत सामाजिक संशोधन केंद्र नावाच्या, स्वतःला “संशोधन मंच” म्हणवणाऱ्या संस्थेचा उल्लेख होता (रशियन नावाचा अर्थही सामाजिक संशोधन केंद्र असाच आहे). या केंद्राच्या, म्हणजे एसआरसीच्या संकेतस्थळानुसार, ते लॅटिन अमेरिकेतील भारतीय वंशाच्या लोकांवर आणि भारताचे त्या प्रदेशातील देशांशी असलेल्या संबंधांवर लक्ष केंद्रित करते.

अंतर्गत अहवालांवरून असे दिसत होते की संचालक या विचारमंचासोबत केवळ काम करत नव्हते, तर त्यावर त्यांचे नियंत्रण होते. उदाहरणार्थ, त्यांत कर्मचारी नेमणे व काढून टाकणे, वेतनश्रेणी, कर्मचारी नियोजन आणि चालू संशोधन प्रकल्प यांचा उल्लेख होता. महत्त्वाचे म्हणजे, मोहिमेचे समाजमाध्यमांवरील काम चालवण्यासाठी आणि लॅटिन अमेरिकेतील स्थानिक कर्मचाऱ्यांशी संपर्क साधण्यासाठी संचालकांनी “मिया क्लार्क” नावाची बनावट व्यक्ती तयार केली होती, असेही त्यांत म्हटले होते. उपलब्ध पुराव्यांवरून असे दिसते की या स्थानिक कर्मचाऱ्यांना आपण रशियन मोहिमेसाठी काम करत असल्याची कल्पना नव्हती आणि ते प्रामाणिक हेतूने संशोधन करत होते. अजाणत्या मध्यस्थांचा हा वापर प्रिगोझिनच्या जाळ्याशी संबंधित असलेल्या “पीसडेटा” या आधीच्या रशियन मोहिमेशी खूप मिळताजुळता आहे. मेटाने ती 2020 मध्ये उघडकीस आणली⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) होती.

रशियन संचालकांच्या अहवालांनुसार, लॅटिन अमेरिकेतील त्यांचे स्थानिक कर्मचारी संपूर्ण प्रदेशातील तज्ज्ञ आणि भाष्यकारांच्या मुलाखती घेत आणि त्यातून मिळालेल्या निष्कर्षांवर आधारित संशोधन लेखांचे मसुदे तयार करत. विषयांमध्ये ब्रिक्स गटाबाबतच्या जनमताचे व्यापक विश्लेषण, तसेच राष्ट्राध्यक्ष जायर बोल्सोनारो आणि लुईझ इनासिओ लुला दा सिल्वा यांच्या कार्यकाळातील ब्राझीलच्या अर्थव्यवस्थेची सविस्तर तुलना अशा बाबी होत्या. काही वेळा संशोधन प्रसिद्ध होण्याआधीच रशियन संचालक त्या प्रकल्पांच्या प्रगतीचे अहवाल तयार करत. यावरून निर्मितीप्रक्रियेत त्यांचा निकटचा सहभाग दिसतो. एसआरसीच्या संकेतस्थळावर आम्हाला 60 पेक्षा बरेच अधिक लेख आढळले. त्यांपैकी बहुतांश स्वतंत्रपणे लिहिलेले वाटत होते. ही बाब डार्क क्लार्कला आम्ही अलीकडे उघडकीस आणलेल्या दुसऱ्या रशियन मोहिमेपेक्षा वेगळी ठरवते. त्या मोहिमेनेही आडोसा म्हणून विचारमंच चालवला होता, पण त्यातील बहुतेक मजकूर चोरलेला होता. याउलट येथे लॅटिन अमेरिकाभर संपर्क असलेली, अधिक काळ टिकणारी आडोशाची संस्था उभारण्याचा हेतू दिसतो.

एसआरसीच्या कामाचा प्रसार करण्यासाठी समाजमाध्यम खात्यांचे जाळे उभारण्याचा प्रयत्न केल्याचा दावा रशियन संचालकांनी केला. त्यांच्या अहवालांनुसार, जगाच्या वेगवेगळ्या भागांतील संचालकांनी एकाच खात्यांत प्रवेश करण्याचा प्रयत्न केल्याने खात्यांवर निर्बंध आले आणि समाजमाध्यमांवरील कामात अडचणी निर्माण झाल्या. खुल्या स्रोतांतील नोंदींत याच्या खुणा दिसतात: उदाहरणार्थ, एक्सवरील एसआरसीच्या मुख्य खात्याच्या पारदर्शकता माहितीत स्थान जर्मनी दाखवले होते (कदाचित व्हीपीएन वापरामुळे), पण जोडणी रशियन फेडरेशनच्या ॲप स्टोअरमार्फत होती. तर त्याच्या एका इन्स्टाग्राम खात्याच्या पारदर्शकता माहितीत प्रशासकाचे स्थान व्हेनेझुएला दाखवले होते. आम्हाला आढळलेल्या एसआरसी नावाच्या तीन फेसबुक खात्यांपैकी कोणत्याही खात्याला प्रशासकाचे स्थान दिसू लागण्यासाठी आवश्यक तेवढे अनुयायी नव्हते.

डावीकडे, सामाजिक संशोधन केंद्राशी संबंधित एक्स खाते. खाते रशियन फेडरेशनच्या ॲप स्टोअरमार्फत जोडलेले असल्याचे दाखवणारी पारदर्शकता माहिती पाहा. उजवीकडे, एसआरसीचे इन्स्टाग्राम खाते: व्हेनेझुएला हे स्थान नोंदवलेले पाहा.

संचालकांनी लिंक्डइनवरील विशिष्ट अडचणी नोंदवल्या. एसआरसीचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी जाणूनबुजून बनावट खाते तयार केले, पण त्यासाठी संपर्कजाळे उभारणे कठीण गेले, असे त्यांनी सांगितले. त्यांच्या अहवालांनुसार, पहिले खाते अधिक विश्वासार्ह दिसावे म्हणून आणखी बनावट खाती तयार करून त्यांना त्या पहिल्या खात्याचे अनुयायी बनवणे, हा त्यावरील उपाय होता. 17 ऑगस्ट रोजी, त्याच सामाजिक संशोधन केंद्राचे नाव व ओळख वापरणाऱ्या एका लिंक्डइन खात्याला 961 अनुयायी होते. त्यावर 200–500 कर्मचारी असल्याचा दावा होता, पण केवळ दोन कर्मचाऱ्यांची नोंद होती.

काही वेळा अहवाल अद्ययावत करण्याबरोबरच संचालकांनी मोहिमांत वापरता येतील अशा मजकुराची रचना आणि निर्मिती करण्यासाठीही आमच्या मॉडेलची मदत मागितली. उदाहरणार्थ, बनावट सामग्रीतील उच्चार, शब्दसंग्रह आणि संस्थात्मक लेखनशैली वेगवेगळ्या देशांना साजेशी असल्याची खात्री करण्यासाठी मदत मागितली. एकूण कामात याचे प्रमाण तुलनेने कमी होते. कदाचित मोहिमेत लॅटिन अमेरिकेतील किमान एक मातृभाषिक स्पॅनिश वक्ता सहभागी असल्याने कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या भाषिक मदतीची गरज कमी पडली असावी.

उदाहरणार्थ, एका प्रसंगी रशियन भाषिक संचालकाने पनामातील युक्रेनच्या मानद वाणिज्यदूतांना भ्रष्टाचारात गोवणाऱ्या पत्राचा रशियन मसुदा तयार करण्यासाठी मॉडेलची मदत मागितली. त्यानंतर स्पॅनिश भाषिक संचालकाने ते पत्र स्पॅनिशमध्ये भाषांतरित करण्यास आणि त्यासोबतच्या ध्वनिनिवेदनासाठी संहिता तयार करण्यास मॉडेलला सांगितले. पत्रातील मजकुराशी जुळणारे छायाचित्र आणि संचालकाच्या संहितेशी जुळणारे ध्वनिनिवेदन टिकटॉकवर एका खात्याने प्रसिद्ध केले. ते खाते वृत्तमाध्यम असल्याचा आव आणत होते, पण त्यावर पनामाच्या टीव्हीएन नोटिसियासचे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) बोधचिन्ह होते. त्या टिकटॉक वाहिनीचा केवळ एक अनुयायी होता आणि ही बनावट सामग्री प्रसिद्ध केल्यानंतर तिने पोस्ट करणे थांबवले.

या मोहिमेने मजकूर तयार केलेले पत्र दाखवणारी टिकटॉक पोस्ट. त्यासोबतच्या ध्वनिनिवेदनाची संहिताही मोहिमेनेच तयार केली होती.

दुसऱ्या एका प्रसंगी, रशियातील स्पॅनिश भाषिक संचालकाने नोबोआ यांनी इक्वाडोरमधील गरीबांचा अपमान केल्याचा दावा करणारी रशियन संहिता मॉडेलला दिली आणि तिचे इक्वाडोरमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या स्पॅनिशमध्ये भाषांतर करण्यास सांगितले. तिसऱ्या प्रसंगी, मार्चमध्ये, त्याच वापरकर्त्याने “इंटरनॅशनल सिक्युरिटी सोल्युशन्स एफझेडई” नावाची कंपनी आणि इक्वाडोरमधील एक व्यक्ती यांच्यातील स्पॅनिश कराराचा मसुदा तपासण्यास मॉडेलला सांगितले. हा करार युक्रेनमध्ये पायाभूत सुविधा सेवा पुरवण्यासाठी असल्याचे भासवले होते. वापरकर्त्याचे प्रश्न भाषा आणि मांडणी कशी सुधारावी यावर केंद्रित होते; कोणते शब्द ठळक असावेत, हेही त्याने विचारले.

मजकूर अंतिम झाल्यानंतर वापरकर्त्याने कराराविषयी सूचना देणे थांबवले. मात्र खुल्या स्रोतांतील संशोधनातून दिसते की नंतर त्या “कराराचे” छायाचित्र समाजमाध्यमांवर पसरवण्यात आले⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल). नोबोआ सरकारने एका आडोशाच्या कंपनीसोबत मिळून इक्वाडोरच्या नागरिकांना फसवून युक्रेनी सैन्यात भरती केले, या दाव्याला बळ देण्यासाठी त्याचा वापर झाला. ही बनावट माहिती इतकी पसरली की एप्रिलच्या सुरुवातीला तिची तथ्यपडताळणी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) करण्यात आली. कंपनी “इक्वाडोरच्या कंपन्या, रोखे आणि विमा अधीक्षक कार्यालयाच्या नोंदणीत आढळत नाही”, असा निष्कर्ष तथ्यपडताळणी करणाऱ्यांनी काढला.

या मोहिमेच्या परिणामाचे मूल्यमापन विशेष काळजीपूर्वक करणे आवश्यक आहे. वर नमूद केल्याप्रमाणे, आपल्या मोहिमेशी काहीही संबंध नसलेल्या घडामोडींचे श्रेय घेणे ही संचालकांची एक प्रमुख पद्धत होती. त्यामुळे अंतर्गत अहवालांत त्यांनी स्वतःच्या परिणामाबाबत केलेले दावे जसेच्या तसे खरे मानता येत नाहीत. तसेच, त्यांनी पसरवल्याचा दावा केलेल्या काही खोट्या बातम्या खुल्या स्रोतांतील संशोधनात आढळल्या नाहीत. कदाचित त्या खासगी माध्यमांतून पसरल्या असाव्यात, आधीच हटवल्या गेल्या असाव्यात किंवा प्रत्यक्षात प्रसिद्धच झाल्या नसाव्यात.

तरीही खुल्या स्रोतांतील पुराव्यांमुळे त्यांच्या काही दाव्यांना आम्हाला दुजोरा देता आला. मोहिमेने पसरवल्याचा दावा केलेल्या काही बनावट गोष्टींबाबत नंतर तथ्यपडताळणी करणाऱ्यांनी अहवाल दिले आणि सरकारांनी त्यांचे खंडन केले. यावरून त्या इतक्या पसरल्या होत्या की त्यांना प्रतिसाद देणे आवश्यक वाटले, असे दिसते. इतर प्रकरणांत, या मोहिमेने तयार केलेल्या सामग्रीशी जवळून जुळणारी सामग्री आम्हाला ऑनलाइन सापडली. विशेष उल्लेखनीय म्हणजे, पेरूतील एका शाळेला फसवून बांदेरा यांचे चित्रण असलेला कार्यक्रम करवून घेतल्याच्या मोहिमेच्या दाव्याबाबत नंतर लॅटिन अमेरिका आणि युरोप या दोन्ही ठिकाणी वृत्तांकन झाले. त्यावरून युरोपीय संसदेतील किमान एका पोलिश सदस्याने टिप्पणी केल्याचेही दिसते.

प्रभाव मोहिमांना 1 (सर्वांत कमी) ते 6 (सर्वांत जास्त) या पट्टीवर मोजणाऱ्या व्यापक प्रसार मापनपट्टीच्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आधारे आम्ही ही मोहीम श्रेणी 5 मध्ये ठेवू. तिच्यामुळे अनेक देशांतील राजकारण्यांनी सार्वजनिक टिप्पणी केल्याचे पुरावे सूचित करतात. आम्ही अहवाल प्रसिद्ध करण्यास सुरुवात केल्यापासून आळा घातलेली ही पहिलीच श्रेणी 5 मधील मोहीम आहे.

दिशाभूल करणाऱ्या लेखकनामांखाली ऑनलाइन वृत्तमाध्यमांत दीर्घ लेख मुद्दाम प्रसिद्ध करवून घेणारी इराणमधील मोहीम.

आम्ही इराणमधून चालवल्या जाणाऱ्या ChatGPT खात्यांच्या एका गटावर बंदी घातली. या खात्यांनी फारसीत सूचना दिल्या आणि फारसी व इंग्रजीत सामग्री तयार केली. ChatGPT वापरण्यासाठी व्हीपीएनचा वापर करून त्यांनी आपले स्थान लपवले.

मोहिमेने आमच्या मॉडेलचा वापर दीर्घ लेख आणि संपादकांना पाठवायचे लेखप्रस्ताव सुधारण्यासाठी, समाजमाध्यम टिप्पण्या तयार करण्यासाठी आणि अंतर्गत अहवाल सुधारण्यासाठी केला. लेखांचे प्रस्ताव पाठवण्यासाठी संचालकांनी सात वेगवेगळी लेखकनामे वापरली, म्हणून आम्ही त्यांच्या मोहिमेला “बनावट लेखकनामे” असे नाव दिले आहे. दीर्घ लेखांचा भर अमेरिका-इराण संघर्षावर होता. बहुतेक टिप्पण्याही याच संघर्षाबाबत होत्या; काही अमेरिकेच्या राजकारणाबाबत होत्या, सहसा संघर्षाच्या व्यापक संदर्भात.

त्यांच्या प्रमुख कार्यप्रवाहांच्या दिसून आलेल्या परिणामात मोठी तफावत होती. जगभरातील सुमारे डझनभर ऑनलाइन वृत्तमाध्यमांत मोहिमेतील लेखकांच्या नावाने प्रकाशित किंवा पुनर्प्रकाशित झालेले जवळपास 100 लेख आम्हाला आढळले. ही लहान ते मध्यम आकाराची वृत्तमाध्यमे होती. त्यांचा भर प्रामुख्याने आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, भूराजकारण आणि मध्यपूर्वेतील घटनांवर होता. याउलट, समाजमाध्यमांवरील कोणत्याही टिप्पणीला पसंती, सामायिकीकरण किंवा पुढील उत्तरे यांच्या स्वरूपात मोठा प्रतिसाद मिळाल्याचे दिसत नाही. खरे तर संचालकांच्या अंतर्गत अहवालांत समाजमाध्यमांवरील परिणाम मोजण्यासाठी दिशाभूल करणारी गणना वापरली गेली होती. कदाचित स्वतःची परिणामकारकता फुगवून दाखवण्याचा हा प्रयत्न असावा.

एकूण हालचाली पाहता, एखादी व्यावसायिक संस्था मोबदल्यात प्रभाव मोहीम चालवत असल्यासारखे वाटत होते; मात्र यात नेमकी कोणती संस्था सहभागी होती हे आम्हाला ओळखता आले नाही. या प्रकरणाची माहिती आम्ही संबंधित अधिकाऱ्यांना दिली आहे.

या मोहिमेतील सर्वाधिक दूरवर पोहोचलेले काम म्हणजे अमेरिका-इराण संघर्षाच्या भूराजकारणावरील दीर्घ इंग्रजी लेखांचे परीक्षण आणि सुधारणा करण्यासाठी ChatGPT ची मदत घेणे. नेहमीच्या सूचनांमध्ये मॉडेलला एखाद्या विशिष्ट ऑनलाइन वृत्तमाध्यमाच्या लेख स्वीकारण्याच्या निकषांनुसार इंग्रजी मसुद्याचे मूल्यमापन करण्यास आणि तो निकषांत बसेल अशा सुधारणा सुचवण्यास सांगितले जाई. संचालकांनी सुधारणा मान्य केल्यावर, संबंधित ऑनलाइन वृत्तमाध्यमाच्या संपादकाला लेख सुचवण्यासाठी वापरता येईल असा ईमेल तयार करण्यास ते मॉडेलला सांगत.

हे प्रस्ताव सात वेगवेगळ्या बनावट लेखकनामांनी तयार केले गेले: एर्विन बी. हॉस्किन्स, नोआ लॅमिंग्टन, सोफिया गोन्झालेझ, मायकेल हॅरिसन, एरिका फ्युजिअर, जेनी विल्यम्स आणि ॲलिस जॉन्सन. यांपैकी काही लेखांसोबत ऑनलाइन प्रसिद्ध केलेल्या परिचयांनुसार, प्रत्येक काल्पनिक व्यक्ती पाश्चात्त्य पत्रकार असल्याचा दावा करत होती—सहसा अमेरिकन, मात्र नोआ लॅमिंग्टनच्या परिचयात न्यूझीलंडमध्ये असल्याचा दावा होता. त्यांचे विषय बहुधा आंतरराष्ट्रीय राजकारण, मध्यपूर्व, मानवी हक्क किंवा संघर्ष असे होते. “मायकेल हॅरिसन” या एका काल्पनिक व्यक्तीचा परिचयच लिहिण्यास संचालकांनी मॉडेलला सांगितले. (उल्लेखनीय म्हणजे, मार्चमध्ये मेटाने एका इराणी प्रभाव मोहिमेला आळा घातला⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) होता. त्यातही “मायकेल हॅरिसन” नावाचा काल्पनिक पत्रकार होता.)

यांपैकी काही काल्पनिक ओळखी विश्वासार्ह वाटाव्यात म्हणून विविध समाजमाध्यम मंचांवर त्यांची खाती तयार केली होती. उदाहरणार्थ, मायकेल हॅरिसनची ओळख पुष्ट करण्यासाठी मीडियम, एक्स आणि फेसबुकवर खाती होती. एर्विन बी. हॉस्किन्स या काल्पनिक व्यक्तीची एक्स, फेसबुक, इन्स्टाग्राम आणि थ्रेड्सवर खाती होती. या व्यक्तीच्या परिचयात “अमेरिकन स्वतंत्र लेखक” असल्याचा दावा होता, पण समाजमाध्यमांच्या पारदर्शकता माहितीत खात्यांचे स्थान इराण दाखवले होते.

वर, एर्विन हॉस्किन्स या काल्पनिक व्यक्तीचा इन्स्टाग्रामवरील परिचय. खाली डावीकडे, पश्चिम आशियासाठीच्या अँड्रॉइड ॲपचा वापर दाखवणारी एक्स खात्याची पारदर्शकता माहिती. खाली उजवीकडे, इराणमधील स्थान दाखवणारी इन्स्टाग्राम खात्याची पारदर्शकता माहिती. मेटाने ऑगस्टमध्ये हे इन्स्टाग्राम खाते बंद केले.

खुल्या स्रोतांतील तपासतंत्रे वापरून आम्हाला डझनाहून अधिक प्रकाशनांत संचालकांच्या विविध लेखकनामांपैकी एखाद्याच्या नावाने प्रसिद्ध झालेले जवळपास 100 लेख आढळले. ही प्रकाशने साधारणपणे आंतरराष्ट्रीय घडामोडी, भूराजकारण आणि मध्यपूर्वेतील घटनांवर लक्ष केंद्रित करत होती; काही वेळा युद्धविरोधी किंवा पुरोगामी दृष्टिकोनातून. आम्हाला आढळलेला सर्वांत जुना लेख जुलै 2025 मध्ये, तर सर्वांत अलीकडचा ऑक्टोबर 2026 मध्ये प्रसिद्ध झाला होता. अमेरिका-इराण संघर्ष सुरू झाल्यानंतर लेख प्रसिद्ध होण्याची वारंवारता खूप वाढली.

लेखक आणि विषयानुसार लेखांची कालरेषा, जुलै 2025—सप्टेंबर 2026. मार्च 2026 पासून अमेरिका-इराण संबंधांवरील लेखांची वाढलेली घनता पाहा.

फेब्रुवारी ते जुलै 2026 दरम्यान विविध ऑनलाइन वृत्तमाध्यमांत या मोहिमेशी संबंधित लेखकनामांखाली प्रसिद्ध झालेल्या लेखांची नमुना शीर्षके.

यांपैकी निदान काही लेखांचा संबंधित वृत्तमाध्यमांच्या समाजमाध्यम खात्यांनी नंतर प्रसार केला. त्यामुळे एरवी पोहोचता आले नसते अशा वाचकांपर्यंत पोहोचण्याचा संभाव्य मार्ग इराणी संचालकांना मिळाला.

लेखांसोबतच, या गैरवापरकर्त्यांनी ChatGPT ला इंग्रजी किंवा फारसीत भूराजकीय अथवा राजकीय विषयांवर टिप्पण्यांचे संच तयार करण्यास सांगितले. त्यांची नेहमीची पद्धत म्हणजे समाजमाध्यम पोस्टचा मजकूर किंवा स्क्रीनचित्र देऊन, आपल्या एकूण भूमिकेशी जुळणाऱ्या उत्तरांचा संच मॉडेलकडून मागवणे. नंतर ही उत्तरे ऑनलाइन प्रसिद्ध केली जात; बहुतेकदा एकमेकांनंतर अवघ्या काही मिनिटांत. संचालकांच्या अंतर्गत अहवालांत मानवी आणि स्वयंचलित अशा दोन्ही पद्धतींनी पोस्ट केल्याचा उल्लेख होता; मात्र हे स्वयंचलन आमच्या मॉडेलच्या मदतीने झाल्याचा कोणताही पुरावा आमच्याकडे नाही.

या मोहिमेने तयार करून जुलैमध्ये प्रसिद्ध केलेल्या इंग्रजीतील ट्वीट्स डावीकडे आणि फारसीतील उजवीकडे आहेत. अमेरिका इराणवर “मोठ्या प्रमाणावर हल्ला” करण्याची तयारी करत असल्याचा इशारा देणाऱ्या इंग्रजी ट्वीटला इंग्रजी टिप्पण्यांतून उत्तरे दिली होती. या चित्रातील सर्व इंग्रजी टिप्पण्या 10 मिनिटांच्या कालावधीत प्रसिद्ध झाल्या. इराणवरील अमेरिकी हल्ल्यांबाबतच्या फारसी ट्वीटला फारसी टिप्पण्यांतून उत्तरे दिली होती आणि ती 13 मिनिटांत प्रसिद्ध झाली होती.

टिप्पण्यांचे संच तयार करण्याच्या या कामातील काही भाग म्हणजे मोहिमेच्याच वृत्तलेखांबाबतच्या समाजमाध्यम पोस्टना उत्तरे तयार करणे. यासाठी संचालक आपल्या लेखांचा प्रसार करणाऱ्या पोस्टची स्क्रीनचित्रे देत आणि मग लेखांची प्रशंसा किंवा समर्थन करणाऱ्या टिप्पण्या तयार करवून घेत. लेख अधिक लोकप्रिय दिसावेत हा त्यामागचा संभाव्य हेतू होता.

अमेरिकेतील एका स्थानिक वृत्तपृष्ठाची फेसबुक पोस्ट, ज्यात मोहिमेने तयार केलेला लेख सामायिक केला आहे; तसेच त्या पोस्टवर मोहिमेनेच तयार केलेल्या टिप्पण्या.

टिप्पण्यांच्या बहुतेक संचांचा व्यापक भर इराण, अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील संघर्षावर होता. वापरकर्त्यांनी क्षेपणास्त्र हल्ले, युद्धविराम आणि राजनैतिक डावपेच यांसारख्या विषयांवर टिप्पण्या मागवल्या. त्यांत अमेरिका आक्रमक, इस्रायल अमेरिकेचा अविश्वसनीय मित्रदेश, तर इराण प्रतिकार करणारा आणि संकटातही टिकून राहणारा पीडित देश म्हणून दाखवावा, अशा स्पष्ट सूचना दिल्या. इराणी राजवटीवर टीका करणाऱ्या ब्रिटनस्थित इराण इंटरनॅशनल या उपग्रह वृत्तवाहिनीच्या पोस्टना संचालकांनी विशेषतः मोठ्या संख्येने उत्तरे तयार केली—फारसीतील आक्रमक उत्तरांचे दोन डझनांहून अधिक संच. थोड्या संचांत अमेरिकी राजकीय विषयांवरील समाजमाध्यम पोस्टना उत्तरे तयार केली गेली; तीही बहुधा संघर्षाच्या व्यापक संदर्भात होती.

अमेरिकेच्या राजकारणाविषयीच्या पोस्टना उत्तर म्हणून या मोहिमेने तयार केलेल्या इन्स्टाग्राम टिप्पण्या.

यांपैकी मोजकीच उत्तरे ऑनलाइन प्रसिद्ध झाल्याचे आम्हाला आढळले. आणखी बरीच उत्तरे खुल्या स्रोतांतील शोधात दिसली नाहीत; कदाचित ती प्रसिद्ध झाली नसावीत किंवा ती प्रसिद्ध करणारी खाती आधीच हटवली गेली असावीत. (उदाहरणार्थ, एरिका फ्युजिअर, ॲलिस जॉन्सन आणि जेनी विल्यम्स या तीन काल्पनिक पत्रकारांच्या प्रसिद्ध परिचयांत एक्स खात्यांची नावे दिली होती: ऑगस्ट 2026 पर्यंत ती सर्व निलंबित झाली होती.) ऑनलाइन टिप्पण्या प्रसिद्ध करणाऱ्या काही खात्यांची नावे पाश्चात्त्य वाटत होती, पण त्यांचे स्थान इराण दाखवले होते.

वरील चित्रात दाखवलेल्या टिप्पण्या करणाऱ्या इन्स्टाग्राम खात्यांची पारदर्शकता माहिती. यात त्यांचे स्थान इराण असल्याचे दिसते.

जिथे ही उत्तरे प्रसिद्ध झालेली आढळली, तिथे संबंधित पोस्टवरील एकूण टिप्पण्यांमध्ये त्यांचे प्रमाण सहसा कमी होते. त्यामुळे अस्सल प्रतिसादांमध्ये संचालकांचा आवाज वरचढ नव्हता असे दिसते. त्यांना मोठा प्रतिसाद मिळाल्याचेही दिसले नाही. उलट, मोहिमेच्या उत्तरांना मिळालेल्या अनेक पसंत्या या मोहिमेशी संबंधित खात्यांकडूनच आल्या होत्या. या प्रकरणाची माहिती आम्ही उद्योगक्षेत्रातील भागीदारांना दिली आहे. वापरकर्त्यांच्या प्रतिसादाचे सर्वंकष मूल्यमापन करण्यासाठी ते अधिक सक्षम आहेत.

आपले काम अधिक लोकप्रिय दिसावे यासाठीचे प्रयत्न केवळ सार्वजनिक पोस्टपुरते मर्यादित नव्हते. सामग्री तयार करण्यासोबतच संचालक कधीकधी ChatGPT ला आपल्या समाजमाध्यम मोहिमेबाबतचे अंतर्गत अहवाल वाटणारे दस्तऐवज सुधारण्यास सांगत. सहसा ते मॉडेलला आकडेवारी देऊन तिचे सुबक सादरीकरण तयार करण्यास सांगत.

स्वतःचे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) मूल्यमापन⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) लिहिण्यासाठी कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरणारी आणि आम्ही आळा घातलेली ही पहिली मोहीम नाही. स्वतःच स्वतःच्या कामाचे मूल्यमापन करण्याच्या इराणी संचालकांच्या प्रयत्नांत, त्यांनी त्यासाठी वापरलेली पद्धत सर्वांत लक्षवेधी होती. त्यांनी वापरलेले मुख्य “परिणाम” मोजमाप म्हणजे ज्या पोस्टना त्यांनी उत्तरे दिली त्या मूळ पोस्टच्या दृश्यसंख्या (प्रत्यक्ष उत्तरांच्या दृश्यसंख्या नव्हे). उत्तरे प्रसिद्ध करण्यापूर्वी आणि त्यानंतर किती वेळाने हे स्पष्ट न करता या दृश्यसंख्या मोजल्या होत्या. मूळ पोस्टची लोकप्रियता किंवा इतर टिप्पण्या यांसारख्या कारणांमुळे मिळालेल्या दृश्यसंख्येचा या गणनेत स्वतंत्र विचार केला नव्हता. त्यामुळे मोहिमेच्या परिणामाचे आकडे खूप फुगले. यावरून संचालकांना गणनेची अधिक योग्य पद्धत माहीत नव्हती किंवा त्यांनी ती वापरणे टाळले, असे दिसते.

प्रत्यक्षात, खुल्या स्रोतांतील निरीक्षणातून मिळणाऱ्या पुराव्यांनुसार मोहिमेच्या दोन प्रमुख कार्यप्रवाहांचा संभाव्य परिणाम खूप वेगवेगळ्या पातळ्यांवर झाल्याचे दिसते.

आम्हाला ओळखता आलेल्या समाजमाध्यम उत्तरांना साधारणपणे कमी पसंत्या, दृश्ये आणि टिप्पण्या मिळाल्या होत्या (एक किंवा दोन अंकी संख्येत). वर नमूद केल्याप्रमाणे, संबंधित पोस्टवरील एकूण टिप्पण्यांमध्ये या उत्तरांचे प्रमाण सहसा कमी होते. प्रभाव मोहिमांना 1 (सर्वांत कमी) ते 6 (सर्वांत जास्त) या पट्टीवर मोजणाऱ्या व्यापक प्रसार मापनपट्टीच्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आधारे आम्ही मोहिमेचा हा भाग श्रेणी 2 मध्ये ठेवू. अनेक मंचांवर टिप्पण्या होत्या, पण व्यापक प्रसार झाल्याची किंवा उत्तरांमध्ये वरचढ ठरण्याची फारशी चिन्हे नव्हती.

याउलट, काल्पनिक पत्रकारांना विविध वृत्तमाध्यमांत आपले लेख प्रसिद्ध करवून घेण्यात यश आले. त्यांपैकी काहींचा अनुयायीवर्ग मोठा होता: उदाहरणार्थ, या मोहिमेचे लेख प्रसिद्ध करणाऱ्या एका ऑनलाइन वृत्तमाध्यमाला ऑगस्ट 2026 मध्ये फेसबुकवर जवळपास 20 लाख, एक्सवर जवळपास 3,55,000 आणि इन्स्टाग्रामवर 5,44,000 हून अधिक अनुयायी होते. अनेक वृत्तमाध्यमांपर्यंत सातत्याने पोहोचल्यामुळे आम्ही मोहिमेचा हा भाग श्रेणी 4 मध्ये ठेवू.