Манай шинжлэх ухааны блогийн анхны зочин нийтлэлд OpenAI-д зочин судлаачаар ажиллаж буй физикч Натаниэл Крейг Стандарт загварын торон тодорхойлолтын нэг хувилбарыг боловсруулахдаа GPT‑6 Astra-тай хэрхэн хамтарснаа өгүүлжээ. Крейг нь Санта-Барбара дахь Калифорнийн их сургуулийн бөөмийн онолын судалгааны багийг удирддаг бөгөөд тус сургуулийн Кавлигийн онолын физикийн хүрээлэнгийн байнгын гишүүн юм.
Бөөмийн физикийн Стандарт загвар бол мэдэгдэж буй эгэл бөөмс болон байгалийн дөрвөн суурь хүчний гурав болох хүчтэй, сул, цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэлийг тайлбарладаг, байгалийн тухай онцгой амжилттай онол юм. Устөрөгчийн 21 сантиметрийн радио цацаргалтын бага энергиэс эхлээд Том адроны коллайдер дахь мөргөлдөөний өндөр энерги хүртэлх, 10-ын 18 зэрэг дахин ялгаатай хүрээнд онолын тооцоо туршилттай гайхалтай нийцдэг нь энэ онолын амжилтын үндэс юм. Гэвч бий болсноосоо хойших тавь гаруй жилийн бүх амжилтыг үл харгалзан нэг суурь асуудал хэвээр байна. Онолын харилцан үйлчлэлүүдийг жижиг засвар гэж үзэхэд тулгуурлалгүйгээр бүтэн онолд пертурбацийн бус тодорхойлолтыг хэрхэн өгөх вэ? GPT‑6 Astra-гийн тусламжтай бэлтгэсэн, аравдугаар сард урьдчилан нийтэлсэн өгүүлэлдээ(шинэ цонхонд нээгдэнэ) би огторгуй-цаг хугацааг дүрсэлсэн торон дээрх тодорхойлолтын нэг хувилбарыг санал болгосон.
Надад энэ асуудлыг шийдэх арга байсан ч хамрах ёстой бүх тохиолдолд ажиллана гэдгийг нь баталж чадаагүй байв. Astra уг аргыг математик байгуулалт болгоход тусалж, дэлгэрэнгүй баталгаа боловсруулах ажлыг манлайлсан. Бид юу хийснийг тайлбарлахын тулд Стандарт загварын одоогийн тайлбарт юу дутаж байгаагаас эхлэх нь зүйтэй.
Стандарт загварын тодорхойлолт бидэнд байхгүй гэж хэлэх нь ямар утгатай вэ? Квант механик ба харьцангуйн тусгай онол нь Стандарт загварын бөөмс, хүчнүүд хэрхэн харилцан үйлчлэхийг заадаг. Харамсалтай нь эдгээр харилцан үйлчлэлд шууд тулгуурлан бүрэн таамаглал гаргах аргыг бид хараахан мэдэхгүй. Үүний оронд бид ихэвчлэн харилцан үйлчлэлүүдийг унтраасан, өөрөөр хэлбэл электронууд бие биеэ түлхэхээ больсон гэж төсөөлөхөөс эхэлдэг. Тэр бодлогыг яг таг бодож чадна. Дараа нь харилцан үйлчлэлүүдийг жижиг засваруудын цуваа болгон буцаан оруулдаг. Засварууд дараалан багасдаг үед цувааны хэдхэн гишүүн гайхалтай нарийвчлалтай хариу өгч чадна. Жишээлбэл, энэ аргаар физикчид электроны соронзон чанарын хэмжээг их наядны хэдхэн хэсгийн алдаатайгаар урьдчилан тооцоолж чадсан. Энэ аргыг пертурбацийн онол гэдэг.
Гэхдээ Стандарт загварын олон сонирхолтой үзэгдэл пертурбацийн онолын хүрээнээс гадна оршдог. Протоны массыг авч үзье. Протон гурван кваркаас тогтдог ч масс нь голчлон доторх кваркууд болон хүчтэй харилцан үйлчлэлийг зөөгч глюонуудын хөдөлгөөн, харилцан үйлчлэлээс үүсдэг. Хүчтэй харилцан үйлчлэлийг унтраавал протон бүрэн задарна. Тиймээс протоны масс ямар хэмжээтэй байдгийг ойлгоход пертурбацийн онол тус болж чаддаггүй. Харилцан үйлчлэлийг анхнаас нь тооцож, жижиг засвар гэж үзэлгүйгээр онолын тухай мэдээлэл авах буюу пертурбацийн бус аргаар судлахад илүү хүчирхэг аргууд хэрэгтэй.
Тасралтгүй огторгуй-цаг хугацаан дахь бүтэн Стандарт загварын хувьд бидэнд пертурбацийн бус тодорхойлолт байхгүй. Тэр ч байтугай харилцан үйлчлэлтэй энэ онол математикийн хувьд зөв тодорхойлогдсон эсэхийг ч бид мэдэхгүй. Нэг ирээдүйтэй хувилбар нь огторгуй-цаг хугацааг дискретчилж, тор гэж нэрлэх цэгүүдийн сүлжээ болгох юм. Торны алхам нь онолын маань ялган тодорхойлж чадах хамгийн богино зайг тогтооно. Төгсгөлөг торыг судалснаар өгөгдсөн алхмын хувьд онолд математикийн нарийн чанд, пертурбацийн бус тодорхойлолт өгч болно. Мөн онолыг компьютерт хэрэгжүүлж, пертурбацийн онолд хандахгүйгээр таамаглалуудыг нь шууд тооцоолох боломжтой болгоно. Торны орны онол гэж нэрлэдэг энэ арга сүүлийн хэдэн арван жилд хүчтэй харилцан үйлчлэлийн талаарх ойлголтыг эрс ахиулсан. Тухайлбал, протоны массыг суурь зарчмуудаас нь тоон утгаар тайлбарлах боломж олгосон.
Торны орны онол хүчтэй харилцан үйлчлэлийн хувьд ийм амжилттай юм бол яагаад үүнийг өргөжүүлэн бүхэл Стандарт загварын пертурбацийн бус торон тодорхойлолт гаргаагүй юм бэ? Энд нэг чухал ялгаа саад болдог. Стандарт загвар нь хираль онол гэж нэрлэдэг онолын нэг жишээ юм.
Хираль онол гэдэг нь огторгуйн ойлтын хувиргалт хийхэд өөр болж харагддаг онол юм. Толинд харагдах бээлийг бодоорой. Зүүн гарын бээлий толинд баруун гарын бээлий болж харагдана. Хэрэв танд хоёр гарын бээлий тус бүр нэг байвал толин тусгалд ч мөн тийм байна. Иймээс таны бээлийнүүд огторгуйн ойлтоор өөрчлөгдөхгүй. Харин зөвхөн зүүн гарын бээлийтэй бол толинд харагдах баруун гарын бээлий түүнээс ялгаатай.
Зүүн, баруун гарын гэх энэ ойлголт Стандарт загварын кварк, электрон зэрэг фермион хэмээн нэрлэдэг олон эгэл бөөмд мөн хамаардаг. Стандарт загварын ихэнх хүч хираль биш. Жишээлбэл, хүчтэй болон цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэл зүүн, баруун гарын фермионуудад ижил үйлчилдэг. Ийм онолуудыг торон дээр тодорхойлох нь илүү хялбар.
Гэвч Стандарт загварын гурав дахь суурь хүч болох сул харилцан үйлчлэлд энэ ойлтын тэгш хэм байдаггүй. Энэ нь зүүн, баруун гарын фермионуудад өөр өөрөөр үйлчилдэг учраас зүүн, барууныг сольдог толин ойлтын үед ижил хэвээр үлддэггүй. Зүүн, баруун гарын бөөмсөд ингэж ялгаатай үйлчилдэг нь Стандарт загварыг хираль онол болгодог. Харин хираль онолуудыг торон дээр тодорхойлох нь туйлын хэцүү аж. Зүүн гарын фермионыг торон дээр оруулах гэж оролдоход хамгийн шууд, жам ёсны дүрмүүд нь бидний хүсээгүй баруун гарын хос бөөмийг давхар бий болгодог. Энэ бол гайхмаар үр дүн бөгөөд шалтгааныг нь удахгүй тайлбарлая. Шалтгаан нь юу ч байлаа гэсэн, Стандарт загварыг торон дээр шууд томьёолоход сул харилцан үйлчлэлд оролцох бөөмсийн бүрдэл буруу гарна гэсэн үг. Ийнхүү давхардах үзэгдэл нь Стандарт загвар үүссэн цагаасаа хойш бүрэн пертурбацийн бус тодорхойлолтгүй байгаагийн нэг шалтгаан юм.
Давхардлыг ойлгохын тулд гэрэлтэй зүйрлэн авч үзье. Гэрэл хоёр туйлшралтай бөгөөд эдгээр нь гэрэл огторгуйд тархах үед цахилгаан орон хэрхэн чиглэж байгааг илэрхийлнэ. (Туйлшруулагчтай нарны шил зүүдэг бол үүнийг мэдэх байх. Ийм шил ус эсвэл замаас ойсон хэвтээ туйлшралтай гэрлийг хааж, босоо туйлшралтай гэрлийг нэвтрүүлдэг.) Нарны шил хэвтээ ба босоо туйлшралын суурийг сонгодог ч бидний зүйрлэлд зүүн тойрог ба баруун тойрог туйлшралын суурийг сонгох нь илүү тохиромжтой. Энэ нь цахилгаан орон хөдөлгөөний чиглэлийг тойрон цагийн зүүний дагуу эсвэл эсрэг эргэнэ гэсэн үг. Өмнө хэлсэнчлэн цахилгаан соронзон харилцан үйлчлэл ойлтын тэгш хэмтэй тул түүний хуулиуд зүүн болон баруун тойрог туйлшралд ижил үйлчилдэг. (Техникийн нарийн учрыг сонирхогчдод хэлэхэд, фермионы тухай ярихдаа зүүн, баруун гэдгээр хираль чанарыг хэлдэг. Харин гэрлийн зүйрлэлд эдгээр нь фотоны гелицитетийг заана. Энэ нь спин нь хөдөлгөөнийхөө дагуу эсвэл эсрэг чиглэж байгааг илэрхийлдэг.)
Харин сул харилцан үйлчлэл зүүн гарын фермионуудыг онцлон сонгодогтой адил, зөвхөн зүүн тойрог туйлшралтай гэрэл байдаг ертөнцийг дуурайлган бүтээхийг хүссэн гэж төсөөлөөрэй. Үүнийг лабораторид судлахын тулд зүүн тойрог туйлшралтай гэрэл үүсгэдэг лазерыг хоёр үзүүртээ тольтой хайрцагт байрлуулж болно. Гэрэл нааш цааш ойхдоо улам хүчтэй болж, түүнийг нарийвчлан судлах боломж олгоно. Энэ нь Стандарт загварыг торон дээр тодорхойлохтой зарим талаар төстэй. Аль ч тохиолдолд онолыг тооцоолж, судлах боломжтой болгохын тулд хамрах уртын масштабыг хязгаарлаж байна. Тор нь авч үзэх хамгийн богино зайг, харин хайрцаг хамгийн урт зайг хязгаарладаг.
Хэрэв хайрцгийг ердийн толиор хийвэл, хираль онолыг хамгийн шууд аргаар торон дээр тодорхойлохтой адил, гэнэтийн зүйл тохиолдоно. Лазераас гарсан зүүн тойрог туйлшралтай гэрэл нөгөө үзүүрийн толиноос ойхдоо баруун тойрог туйлшралтай болж, хайрцаг дотор хоёр туйлшралын гэрэл хоёулаа бий болно. Учир нь толь гэрлийн чиглэлийг урвуулахдаа цахилгаан орны эргэлтийг өөрчилдөггүй. Хайрцгийн нэг л үзүүрээс харж байгаа тохиолдолд энэ нь туйлшралыг эсрэгээр сольдог. Энэ нь зүүн гарын фермионыг торон дээр оруулахад давхардсан фермионууд үүсдэгтэй төстэй. Та зөвхөн зүүн туйлшралтай гэрэл оруулсан ч хайрцаг нөгөө туйлшралыг нь бий болгочихлоо.
Үүнийг шийдэх ухаалаг арга бий. Молекулууд нь давхарга бүрдээ нэг чигт зэрэгцэн байрласан тусгай хальсаар хираль толь хийж болно. Тэдгээрийн чиглэл давхаргаас давхаргад бага зэрэг эргэж, хальсны гүн рүү мушгиа бүтэц үүсгэнэ. Долгионы урт, эргэлтийн чиглэл нь мушгиатай тохирсон гэрлийн хувьд өөр өөр давхаргаас ойсон өчүүхэн гэрлүүд харилцан хүчилж, буцаж ойсон гэрлийн цахилгаан орны эргэлтийг урвуулдаг. Хальс зүүн туйлшралтай гэрлийг зүүн хэвээр нь буцаан ойлгож, баруун туйлшралтай гэрлийг нэвтрүүлнэ. Ийм хираль толийг арав гаруй жилийн өмнөөс ашиглаж ирсэн бөгөөд энэ үзэгдэл байгальд ч тохиолддог. Зарим скараб цохны гялалзсан хуягт төстэй мушгиа бүтэц байдаг. Хэрэв хайрцгаа хираль толиор хийвэл хоёр чиглэлд явах гэрэл хоёулаа зүүн тойрог туйлшралтай байна.
Торон дээр ч төстэй арга ажилладаг. Хэдэн арван жилийн өмнө Пол Гинспарг, Нобелийн шагналт Кен Вилсон1 нар хираль толь ойлтын үед цахилгаан орны эргэлтийг урвуулах ёстой гэсэн шаардлагатай дүйцэх торны дүрмүүдийг олсон. Ражамани Нараянан, Херберт Нойбергер2 нар торон дээрх эгэл бөөмсийн шаардлагатай тодорхойлолтыг олж, хираль тольтой дүйцэх зүйлийг байгуулсан. Эдгээр бөөмийг давхцлын фермион гэдэг. Эцэст нь Мартин Люшер3 торон дээрх зүүн, баруун гарын давхцлын фермионуудыг хэрхэн ялгахыг харуулсан бол Ёшио Кикукава4 болон хамтран ажиллагчид нь үүнийг Стандарт загварын сул харилцан үйлчлэлийг тайлбарлахад хэрхэн ашиглаж болохыг судалсан. Гэсэн ч нэг хэсэг дутуу хэвээр байлаа.
Дутаж буй тэр хэсгийг олохын тулд хираль тольтой хайрцагтаа эргэн оръё. Гэрлийн тойрог туйлшрал нь гэрэл тархах үед цахилгаан орон аль зүгт эргэж байгааг илэрхийлдэг. Гэхдээ бидний туршилт дахь гэрэлд өөр нэг чухал шинж бий. Тэр нь оптик фаз юм. Усан зогсоолын тулгууруудыг давалгаа дайран өнгөрч байна гэж төсөөлөөд, нэг тулгуурын дэргэд ус хэрхэн дээшилж, доошилж байгааг ажиглаарай. Таныг харах мөчид ус дээшилж, доошлох мөчлөгийнхөө аль шатанд байгааг долгионы фаз гэнэ. Жишээлбэл, ус дээд цэгээ дөнгөж өнгөрөөд доошилж байж болно. Бидний тойрог туйлшралтай гэрлийн хувьд оптик фаз нь цацрагийн нэг тогтмол цэг дээрх үүнтэй төстэй мөчлөгийг илэрхийлнэ. Цахилгаан орон «оргил» дээр дээш, «хотгор» дээр доош чиглэнэ.
Хоёр долгионы харьцангуй фаз нь нэг цэгт тэд хэр зэрэг нэмэгдэх эсвэл харилцан саарахыг тодорхойлно. Усан зогсоолын нэг тулгуурт ижил фазтай хоёр долгион ирэхэд оргилууд нь давхцаж, усыг улам өндөрт өргөнө. Харин нэгийнх нь оргил нөгөөгийнх нь хотгортой давхцвал ус хэвийн түвшиндээ ойр байж болно. Үүнтэй адил нэг газарт ижил фазтай гэрэл нэмэгдэн хүчтэй болдог бол өөр фазтай гэрэл харилцан саарч болно. Хираль тольтой хайрцаг дотор маань одоо зүүн тойрог туйлшралтай гэрэл нааш цааш ойж байна. Нэг бүтэн яваад буцаж ирсэн гэрэл ижил чиглэлд явж буй лазерын шинэ гэрэлтэй уулзана. Цахилгаан орнууд нь ижил фазтай байвал харилцан хүчилж, хайрцаг доторх гэрэл улам хүчтэй болно. Харин орнууд нь хагас мөчлөгийн зөрүүтэй байвал эсрэг зүгт чиглэж, буцаж ирсэн гэрэл шинэ гэрлийн зарим хэсгийг сааруулна. Хүчтэй цацраг үүсгэхийн тулд буцаж ирэх бүрийн гэрлийн фазыг үүсгүүрийнхтэй тааруулах хэрэгтэй.
Фазыг зөв тааруулахын тулд нэг хираль толийг нөгөөгөөс нь харьцангуй эргүүлж болно. Толины хүрээний арван хоёр цагийн байрлалд тэмдэг байна гэж төсөөлөөд, цацрагийг тэнхлэг нь мэтээр толийг тойруулан эргүүлээрэй. Тэмдгийг гурван цагийн байрлалд аваачихад хальсны давхарга бүр дөрөвний нэг эргэлт хийж, ойсон гэрлийн фаз хагас мөчлөгөөр шилжинэ. Замын бусад хэсэгт хуримтлагдсан фазыг нөхөхөөр өнцгийг тохируулж болно. Буцаж ирсэн гэрэл лазертай ижил фазтай болмогц зөвхөн зүүн туйлшралтай гэрлийг судлах гайхалтай лабораторитой болно.

Хүчний орнуудыг өөрчилсөөр анхны төлөвт нь буцаан авчирч байна гэж төсөөлөөрэй. Улбар шар нумууд нь энэ бүтэн тойролтын явцад зүүн гарын фермионуудын хуримтлуулах фазыг эхлээд анхны торон дээр, дараа нь улам нарийн торнууд дээр харуулна. Хаалт бүр дараалсан хоёр торыг хослуулна. Тэдгээрийн нумын ялгавруудыг нэмэхэд анхны торон дээрх фазын шилжилт гарна. Хөх ногоон сум уг шилжилтийг арилгаж, фермионы хэмжээсийг анхны фазад нь буцаана.
Натаниэл Крейг/GPT‑6 Astra
Торон дээр давхцлын фермионууд нь бидэнд хэрэгтэй зүүн гарын фермионуудыг л үлдээж, давхардсан фермионуудыг арилгах арга болдог. Гэхдээ энэ нь фазыг хэрхэн тогтоохыг хэлж өгөхгүй. (Энд яригдаж буй фаз нь хираль тольтой сэтгэхүйн туршилтад тааралдсан фазаас нэлээд өөр ч зүйрлэл нь тохиромжтой.) Торон дээр фаз нь торны цэг бүрд Стандарт загварын хүчнүүд хэрхэн үйлчилж байгаагаас хамаардаг тул асуудал төвөгтэй болдог. Люшер цахилгаан соронзон онолын хираль хувилбар зэрэг илүү энгийн ангиллын онолуудад фаз тогтоох аргыг олсон ч Стандарт загварыг бүхэлд нь авч үзэхэд фазыг тааруулах асуудал 25 гаруй жил шийдэгдээгүй үлдсэн.
Бид торон дээрх хүчнүүдийн нэг тохиргооноос эхэлж, хүчний орнуудыг бага багаар өөрчлөх явцдаа зөвшөөрөгдөх зүүн гарын фермионуудыг дагуулан фазыг оноохыг оролдож болно. Одоо хүчний орнуудыг анхны төлөвт нь буцаах дараалсан алхмуудыг хийе. Эцэст нь мөн л ижил төлөвүүд зөвшөөрөгдөх боловч тэдгээрийг битүү замаар хэрхэн дагуулснаас шалтгаалан фаз нь өөр болсон байж болно. Хайрцагт гэрэл нэг бүтэн яваад ирэхдээ хуримтлуулсан фазыг нөхөхийн тулд бид толийг тохируулсан. Харин торон дээр битүү зам бүрээр тойроход хуримтлагдах фазыг хэрхэн нөхөхийг олох ёстой.
Миний санаа бол онолоо тодорхойлохыг хүссэн торон дээрх хүчний орнуудыг авч, тэдгээрийг дараалан улам нарийсах торнууд дээр дүрслэх явдал байв. Дараалсан хоёр торон дээрх фермионы зөвшөөрөгдөх төлөвүүдийг харьцуулснаар хүчнүүд бага зэрэг өөрчлөгдөхөд шаардагдах фазын засварын нэг хэсгийг олно. Эдгээр хэсгийг нэмэхэд анхны торон дээрх фазын дүрэм гарна. Зөвшөөрөгдөх битүү зам бүрийн хувьд энэ нь зөв засвар өгдгийг баталгаа харуулдаг. Нэг цэг дэх өөрчлөлтийн засвар голчлон ойр орчмын орнуудаас хамаарах бөгөөд ижил орнуудыг математикийн өөр өөр аргаар дүрсэлсэн ч ижил хариу гарна. Ингэснээр торны масштаб дахь орны хүчлэгт хязгаар тавих нөхцөлтэйгөөр, торны төгсгөлөг алхмын хувьд Стандарт загварын хэмжээсийг тодорхойлж өгнө.
Торыг нарийсгах энэ аргыг баталгаа болгон хөгжүүлэхийн тулд Astra-тай хэд хэдэн үе шаттай ажиллаж, хөндлөнгийн мэргэжилтнүүдтэй хэлэлцэх шаардлагатай болсон. Нарийсгах санааг бодитоор хэрэгжих байгуулалт болгоход GPT‑6 Astra зайлшгүй чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Тэрээр өгөгдсөн хүчний орнуудыг илүү нарийн торнууд руу шилжүүлэх зөв аргыг санал болгож, нарийн торнууд дээрх харьцуулалтууд тодорхой нэг хариу руу нийлэхийг харуулан, дэлгэрэнгүй баталгаа боловсруулах ажлыг манлайлсан. Хүн мэргэжилтнүүд ч чухал үүрэг гүйцэтгэсэн. Торны орны онолын судлаачид болох Маартен Голтерман, Андреас Кронфельд, Йигал Шамир нар цаг гарган Astra-гийн баталгааг нягталж, гүнзгийрүүлэн асуулт тавьсан нь үр дүндээ итгэх итгэлийг минь нэмэгдүүлсэн. Байгуулалт маань бүрэлдэх явцад энэ асуудлын талаарх тэдний туршлага, тавьсан асуултууд үнэлж баршгүй тус болсон.
Үр дүнд нь Стандарт загварын пертурбацийн бус торон тодорхойлолтын нэг хувилбар гарсан бөгөөд энэ нь тавь гаруй жил шийдэгдээгүй байсан асуултад хариу өгөх боломжтой. Гэхдээ шинжлэх ухааны аливаа ахицын нэгэн адил энэ байгуулалт нь төгсгөл гэхээсээ илүү эхлэл юм. Энэ арга бидний хүссэн бүх шинж чанарыг агуулж байгаа эсэхийг тогтоохын тулд мэргэжилтнүүдийн дунд шинжлэх ухааны хэлэлцүүлэг өрнүүлэх шаардлагатай. Astra бид хоёрын санал болгосон арга нь практик шийдэл гэхээсээ илүү зарчмын шийдэл юм. Үүнийг бодитой торон симуляцид ашигладаг болгохын тулд цаашид их ажил хийх хэрэгтэй. Одоогоор энэ байгуулалт торны төгсгөлөг алхамд ойлтын эерэг байх нөхцөлийг хангаж байгаа эсэхийг би их бодож байна. Энэ нөхцөл нь торон загварын тооцоог магадлал хадгалагддаг квант онолтой холбоход тусалдаг.
Мөн энэ байгуулалт нь харилцан үйлчлэлтэй онолыг тасралтгүй огторгуй-цаг хугацаанд хэрхэн тодорхойлох вэ гэдэг асуултыг нээлттэй үлдээж байна. Янг–Миллсийн онол оршин байдгийг OpenAI саяхан баталсан нь дутаж байсан хэсгийг нөхөж өгч байна. Стандарт загварын хүчтэй ба сул харилцан үйлчлэлүүд нь энэ онолын жишээ юм. Ингэснээр тэд торон дээрх давхцлын фермионуудаас эхэлж, тасралтгүй хязгаарт шилжих замаар Стандарт загварын калибровкын орнууд болон фермионуудыг агуулсан хамгийн энгийн нэгдмэл Янг–Миллсийн онол оршин байдгийг баталж чадсан. Эдгээр ахиц Стандарт загварын талаарх бидний ойлголтыг улам гүнзгийрүүлнэ гэдэгт би өөдрөгөөр хандаж байна.
- Шинжлэх ухаан
- 2026
Зохиогч
Эш татсан бүтээлүүд
- 1
P. H. Ginsparg ба K. G. Wilson, «Торон дээрх хираль тэгш хэмийн үлдэгдэл(шинэ цонхонд нээгдэнэ)», Phys. Rev. D 25, 2649 (1982)
- 2
R. Narayanan ба H. Neuberger, «Хираль детерминантыг хоёр вакуумын давхцлаар илэрхийлэх нь(шинэ цонхонд нээгдэнэ)», Nucl. Phys. B 412, 574–606 (1994)
- 3
M. Lüscher, «Калибровкын инвариант чанарыг яг хадгалсан торон дээрх Абелийн хираль калибровкын онолууд(шинэ цонхонд нээгдэнэ)», §2.4, Nucl. Phys. B 549, 295–334 (1999)
- 4
D. Kadoh ба Y. Kikukawa, «Калибровкын инвариант чанарыг яг хадгалан Глэшоу–Вайнберг–Саламын загварыг торон дээр байгуулах нь(шинэ цонхонд нээгдэнэ)», JHEP 05 (2008) 095


