Հավերժական լրացումը

Հեղինակների նշումը. Սա ապագայի տնտեսության մասին մեր հոդվածաշարի առաջին էսսեն է՝ նոր հարթակի մի մասը, որը տեղ է տալիս անկախ ձայներին՝ ուսումնասիրելու AGI-ով ապագան։ Այն արտահայտում է մեր տեսակետները, ոչ թե OpenAI-ի կամ մեր գործընկերների։

Մարդկության հայացքը հասել է գրեթե ժամանակի սկզբին։

Մեր հավասարումները տիեզերքի՝ առաջին պահերից սկսվող պատմության մեծ մասամբ համահունչ նկարագիրն են տալիս։ Մեր աստղադիտակներով նայել ենք տիեզերքի հեռավոր ծայրերը և նշմարել դրա վաղ պատմությունը։ Մենք գիտենք աստղերի ծննդի և գալակտիկաների ձևավորման մասին։

Սակայն ոչ մի մարդ երբևէ Լուսնից այն կողմ չի գնացել։

Մեր փնտրած բացատրություններն ընդգրկում են ողջ տիեզերքը, մինչդեռ մենք ֆիզիկապես հազիվ ենք հեռացել տնից։ Մեր միտքը գնում է շատ ավելի հեռու, քան հասնում են մեր ձեռքերը։

Այս անհամապատասխանությունը կարող է երկու շատ տարբեր բան նշանակել։

Հնարավոր է՝ շատ հեռու գնալու կարիք չկա, և ամենախոր ճշմարտությունները կարելի է ըմբռնել մեկ մոլորակից։ Զինված գիտելիքահեն դատողությամբ ու արդյունավետ գործիքներով՝ մենք բացահայտում ենք տիեզերքը՝ առանց այն կտրել-անցնելու։ Այս սցենարում մեր քաղաքակրթությունն առաջ է գնում խորությամբ, ոչ թե տարածքով։ Սա կօգներ բացատրել, թե ինչու չենք տեսել այլ բանական կյանք. գուցե ապրում ենք փայլուն մտքերով լի գալակտիկայում, որոնք երբեք ընդլայնվելու և մեզ համար նկատելի դառնալու կարիք չեն ունեցել։

Երկրորդ հնարավորությունն ավելի վախեցնող է։ Մեր մտքերը գուցե պարզապես առաջ են անցել դրանք իրագործելու մեր կարողությունից։ Ամեն հաջորդ քայլն ավելի շատ ժամանակ ու ռեսուրսներ է պահանջում։ Երազանքների պակաս չունենք, բայց դրանք իրականացնելու համար աշխատուժը չի հերիքում։

Գալիլեյը երկու ոսպնյակով ու մի խողովակով ընդլայնեց մեր տեսադաշտը։ Այսօր այն կրկին ընդլայնելու համար մարդկությունը կառուցեց Ջեյմս Ուեբի տիեզերական աստղադիտակը՝ տասը միլիարդ դոլար արժողությամբ աստղադիտարան, որը ծալված տեղավորվեց հրթիռի մեջ և ուղարկվեց մեկ միլիոն մղոն հեռու։ Դրա հայելու տասնութ հսկայական հատվածները պատրաստված են հիսուն նանոմետր ճշգրտությամբ։ Աստղադիտարանը ստեղծվել է տասնչորս երկրների երեք հարյուր կազմակերպությունների համատեղ աշխատանքով։ Գալիլեյի աշխատանքին մի քանի տասնյակ ձեռք էր պետք։ Ուեբին մի ամբողջ բանակ էր պետք և դրա թիկունքին կանգնած համաշխարհային տնտեսություն։

Ավելի հեռուն տեսնելու համար միայն ավելի պայծառ մտքեր պետք չէին։ Անհրաժեշտ էր ավելի մեծ վարչական ապարատ։

Մենք ավելի շատ հարցեր ենք տալիս, քան կարող ենք ուսումնասիրել։ Ավելի շատ փորձեր ենք նախագծում, քան կարող ենք իրականացնել։ Նոր ստեղծագործական հնարավորություններն ավելի արագ ենք հղանում, քան հասցնում ենք իրականացնել դրանք։ Եվ շատ ոլորտներում որքան առաջ ենք գնում, այնքան ավելի բարդ է դառնում մեր պատկերացրածը ստեղծելը։

Նիք Բլումը և նրա համահեղինակները⁠(բացվում է նոր պատուհանում) ուսումնասիրել են հետազոտությունների արտադրողականությունն ամերիկյան տնտեսության տարբեր ոլորտներում։ Մուրի օրենքի նկարագրած տեմպը պահպանելու համար այժմ ավելի քան տասնութ անգամ ավելի շատ հետազոտող է պետք, քան 1970-ականների սկզբին։ 1930-ականներից ի վեր ողջ տնտեսության արդյունավետ հետազոտական ջանքերն աճել են քսաներեք անգամ, մինչդեռ հետազոտությունների չափված արտադրողականությունը նվազել է քառասունմեկ անգամ։

Տեխնիկական մասնագետների թիվը աճում է երկու անգամ ավելի արագ⁠(բացվում է նոր պատուհանում), քան գիտնականներինը։ Գիտության մեջ մասնագիտացված սարքավորումների օգտագործումը չորս տասնամյակում կրկնապատկվել է⁠(բացվում է նոր պատուհանում)։ Միկրոսխեմաների գործարանն այսօր հինգ անգամ ավելի թանկ արժե⁠(բացվում է նոր պատուհանում) և շատ ավելի ծավալուն կառույց է, քան երեսուն տարի առաջ։

Այս թվերը հուշում են, որ հետագա առաջընթացի գինն աճում է։ Տնտեսությունը շարունակում է առաջ գնալ, քանի որ հետազոտական գործունեության հսկայական աճը փոխհատուցել է յուրաքանչյուր միավորի նվազող արդյունքը։

Այս պատմությունը պետք է փոխի հանճարի մասին մեր պատկերացումը. այն պետք է դիտել ոչ թե մեկուսացած, այլ որպես արտադրական գործընթացի գործոններից մեկը։ Փայլուն վարկածը միևնույն է ապացույցների, գործիքների և այն ստուգելու միջոցների կարիք ունի։ Գաղափարը դեռ առաջընթաց չէ, եթե չկան այն իրագործելու սարքավորումներն ու օժանդակ անձնակազմը։

Տնտեսագետները երկու գործոն անվանում են փոխլրացնող, երբ մեկի քանակի ավելացումը բարձրացնում է մյուսի արժեքը։ Առաջադեմ բանականությունն ու դրա գաղափարներն իրագործելու կարողությունն այս իմաստով փոխլրացնող են։ Ավելի լավ աստղադիտակն ավելի արժեքավոր է դարձնում աստղագիտական լավ հարցը։ Ավելի լավ հարցն ավելի արժեքավոր է դարձնում աստղադիտակը։

Որոշ լրացնող գործոններ նյութական են։ Տեսությունը սպասում է մասնիկների արագացուցչին, իսկ տեխնոլոգիական նախագիծը՝ այն կառուցելու համար անհրաժեշտ էներգիային ու սարքավորումներին։

Մյուս լրացնող գործոններն ավելի դժվար է աչքով տեսնել։ Ինքնին գաղափարը փխրուն բան է։ Այն ամենատարբեր ինստիտուտների կարիք ունի։ Օրենքները, վարչական ապարատը, ֆինանսավորման մեխանիզմները, մատակարարման շղթաներն ու շատ այլ բաներ միավորվում են գաղափարն իրագործելու համար։

Հիանալի գաղափարը պետք է հաջողությամբ անցնի այդ ինստիտուտների ներսում ճիշտ կատարվող առանձին գործողությունների երկար շղթայով։ Սա անվանենք ինստիտուցիոնալ բանականություն՝ իրագործման չփառաբանված բանականություն։ Հանճարը նախագծում է հուշարձանը, ինստիտուտները՝ շարում քարը։ Մեկը փայլուն է, մյուսը ձանձրալի է թվում, բայց երկուսն էլ բացարձակապես անհրաժեշտ են։

Մենք երբեմն գերբանականությունը պատկերացնում ենք որպես մեկ միլիարդ Էյնշտեյն։ Բայց մեկ միլիարդ Էյնշտեյններից բաղկացած քաղաքակրթության մեջ էլ նրանց մեծ մասը պետք է աշխատի քարհանքերում ու զբաղվի հաշվապահությամբ։ Առաջադեմ նորարարությունը հնարավոր է միայն այն ժամանակ, երբ դրա շուրջ առօրյա աշխարհն անխափան է գործում։ Առաջընթացը բոլորի մասնակցությունն է պահանջում՝ աստղադիտակի պտուտակը եռակցողից մինչև այն տարրական դպրոցի ապահովագրողը, որտեղ սովորել է աստղագետին բուժած բուժքույրը։ Առաջընթացի հիմքը եռուն աշխատող տնտեսությունն է, որը հաճախ անտեսում ենք մեր մեծագույն նվաճումների պատմություններում։

Մարդկային բանականության պես ԱԲ-ն կուղղվի թե՛ փայլուն գաղափարներ ստեղծելուն, թե՛ ինստիտուցիոնալ գործունակություն ապահովելուն։ Հարցն այն է, թե դրանցից որին այն կնվիրի իր ժամանակի մեծ մասը։

ԱԲ-ն արդեն մեղմում է իրագործման կարողությունների պակասը։ Այն գրում է կոդը, որոնում անծանոթ գրականության մեջ և ուրվագիծը դարձնում աշխատող նախատիպ։ Գաղափարները, որոնց իրագործումը նախկինում մի ամբողջ կազմակերպություն էր պահանջում, գնալով ավելի հասանելի են դառնում մեկ հավակնոտ մարդու համար։

Սկսնակ կինոգործիչների մեծ մասը երբեք երկու հարյուր միլիոն դոլար չի ստանում՝ իր ուժերը փորձելու համար։ Խաղերի դիզայներների մեծ մասն իր ողջ կարիերայի ընթացքում իրականացնում է ուրիշների ստեղծագործական մտահղացումները։ Մենք փորձում ենք առաջ մղել ամենաօժտված մարդկանց, բայց անխուսափելիորեն որոշ տաղանդներ վրիպում են մեր ուշադրությունից։ Այս տեսանկյունից բանականության դարաշրջանը սկսվում է մարդկային հնարամտությունը լրացնելով՝ ավելի շատ մարդկանց տրամադրելով օժանդակ անձնակազմ՝ սեփական գաղափարներն իրագործելու համար։

Սա կարող է ծնել ինքնատիպ նախագծերի առատություն. ավելի շատ ստեղծագործական աշխատանք կկատարվի այն կառույցներից դուրս, որոնք նախկինում որոշում էին, թե ով կարող է աշխատել այդ ոլորտներում։ Սակավ գործոնն իրագործումից տեղափոխվում է դեպի ճաշակը՝ որոշելու կարողությունը, թե ինչն արժե ստեղծել, որ հարցն արժե տալ և հազար հավանական ուղղություններից որն արժե ընտրել։

Բայց պատմությունը գուցե այստեղ չի ավարտվում։ Երբ ԱԲ-ն ինքնուրույն նոր փայլուն գաղափարներ հղանալու կարողություն է ձեռք բերում, ինչը գուցե արդեն տեսնում ենք մաթեմատիկայի նման ոլորտներում, այն առաջարկում է ոչ միայն աշխատուժ, այլև օրակարգեր։ Մարդու մեկ հետազոտական ծրագիրն իրականացնելու փոխարեն այն մշակում է հազարավոր սեփական ծրագրեր։ ԱԲ հանճարները կտրուկ բազմապատկում են զարգացման արժանի ֆիլմերի մտահղացումների և ստուգման արժանի վարկածների թիվը։ Գաղափարներն ավելի արագ են բազմապատկվում, քան օժանդակ ենթակառուցվածքը հասցնում է յուրացնել դրանք։

Այսօրվա ԱԲ-ն երկար սպասված թեթևացում է բերում. մեր լավ գաղափարները վերջապես ստանում են իրենց հասանելիքը։ Վաղը լավ գաղափարները գուցե այնքան շատ լինեն, որ իրագործման կարողությունների պակասն ավելի սուր զգանք, քան երբևէ։

Ի վերջո, չգիտենք՝ նոր գաղափարներն արդյունավետ օգտագործելու համար անհրաժեշտ լրացնող կարողությունների պահանջը կաճի, կնվազի, թե կմնա անփոփոխ։ Որքա՞ն մտավոր առաջընթաց կարելի է ունենալ միայն մտածելով։ Որքա՞ն վարչական ապարատ է պետք հանճարին։

Մեր կարծիքով՝ պատասխանը կախված է նրանից, թե միտքը որքան հեռու կարող է գնալ, մինչև իրականության հետ նորից շփվելու կարիք առաջանա։

Մենք նկարագրում ենք երկու հնարավոր ուղի։ Առաջինը խորությամբ զարգացող քաղաքակրթությունն է, որտեղ գերբանականությունը հաղթահարում է ավելի մեծ ֆիզիկական կապիտալի և վարչական համակարգման կարիքը։ Երկրորդը տարածքով ընդլայնվող քաղաքակրթությունն է, որտեղ բնության բարդությունը գերազանցում է ցանկացած՝ մարդկային թե մեքենայական բանականության կարողությունը՝ առաջ գնալու առանց իրական աշխարհում մեծ ու ավելի ու ավելի բարդ փորձերի։

Մարդկության մինչ օրս անցած պատմությունը հուշում է, որ լրացնող կարողությունների կարիքն աճում է։ Գալիլեյի աստղադիտակը տեղավորվում էր նրա ձեռքերում, իսկ Ուեբի համար մի ամբողջ քաղաքակրթություն էր պետք։ Bell Labs-ի փոքր թիմն առաջին տրանզիստորը հավաքեց աշխատասեղանի վրա, իսկ միկրոսխեմաների ոլորտի առաջադեմ նվաճումներն այժմ ստեղծվում են համաշխարհային բարդ մատակարարման շղթայի շնորհիվ։ Ավելի հեռուն հասնելու համար քաղաքակրթության ավելի ու ավելի մեծ մասն է ներգրավվում։

Բայց այդ պատմությունը պարտադիր չէ, որ կանխորոշի ապագան։ Խելացի մտքերը կարող են ավելի արդյունավետ լրացնող միջոցներ հորինել։ Եթե էներգիայի պակասը կաշկանդում է մասնիկների նոր արագացուցիչը, հանճարը կարող է ստեղծել ավելի խնայող արագացուցիչ կամ էներգիա ստանալու ավելի լավ եղանակ։

Հանճարը կարող է նաև փոխարինել իրեն լրացնող որոշ գործոնների։ Էյնշտեյնը կարողացավ մտքի ուժով հասնել հարաբերականության տեսությանը՝ հենվելով շատ քիչ փորձարարական տվյալների վրա։ Մեզ շատ ավելին պետք կլիներ։ Ոմանք պարզապես հիշում են իրենց բոլոր պայմանավորվածությունները, իսկ մեզնից շատերն ապավինում են Google Calendar-ի վարչարարությանը։

Եվ հանճարը կարող է կատարելագործել ընտրության ճաշակը՝ ստուգելու համար ընտրելով լավագույն վարկածները և խուսափելով ռեսուրսներ վատնող ձախողումներից։ Եթե յուրաքանչյուր նոր հանճար բարելավում է ծրագրի որակը, ապա նույնիսկ գնալով ավելի մեծ վարչական ապարատի անհրաժեշտության դեպքում մենք միևնույն է մեծ ներդրումներ կանեինք հանճարի մեջ, հենց որովհետև իրագործումը չափազանց թանկ է սխալ բանի վրա վատնելու համար։

Այս ուղիներից ոչ մեկը լիովին չի նկարագրի մեր իրական ապագան, բայց դրանք կարելի է դիտարկել որպես մեր քաղաքակրթության երկու հնարավոր ուղղություն։

Բանականությունը կարող է գիտելիքն առաջ տանել երեք եղանակով։ Այն կարող է դատողություններ անել՝ ելնելով սկզբունքներից։ Այն կարող է առկա փաստերից նոր գաղափարներ քաղել։ Կամ կարող է նոր փաստեր հավաքել՝ դիտարկելով աշխարհն ու միջամտելով դրան։

Առաջին եղանակը կարող է հեռուն հասնել միայն մտքի ուժով։ Մաթեմատիկան դրա ամենամաքուր օրինակն է։ Ապացույցի կամ նախագծի բազմաթիվ ընտրության պահերին հզոր միտքը կարող է հետևողականորեն ճիշտ որոշում կայացնել։ Այն տարիների մոլորուն որոնումները փոխարինում է դատողությունների կարճ ու ավելի նպատակաուղղված շղթայով։

Երկրորդ եղանակը նույնպես արագ առաջընթացի համար չօգտագործված հնարավորությունների դաշտ է։ Մարդկությունը շատ ավելի շատ փաստեր է հավաքել, քան հասկացել է։ Մեր տվյալների՝ աստղագիտական պատկերների, մանրադիտակային պատրաստուկների, առցանց մեկնաբանությունների բաժինների ուսումնասիրությունը սահմանափակվել է մարդկային մտավոր ռեսուրսների սակավությամբ։ Գիտական արխիվներում կան մեկ հարցի պատասխանելու համար գրանցված դիտարկումներ, որոնք կարող են շատ այլ հարցերի պատասխաններ պարունակել։ Հանճարեղ մտքի առատությունը կարող է բացահայտումներ անել ոչ թե նոր բան հավաքելով, այլ նկատելով այն, ինչ արդեն կար։ Այն կարող է նոր տիեզերք գտնել՝ առանց նոր ֆոտոն հավաքելու։

Երրորդ եղանակն այնքան էլ հեշտ չէ, քանի որ պահանջում է փոխազդել ֆիզիկական աշխարհի հետ։ Ֆիզիկական գործընթացները ժամանակ են պահանջում, և հաճախ դրանք արագացնելու քիչ հնարավորություն կա։ Քիմիական նյութերը պետք է ռեակցիայի մեջ մտնեն։ Օրգանիզմները պետք է աճեն։ Մեքենաները պետք է կառուցվեն։ Տիեզերանավերը պետք է իրական հեռավորություններ հաղթահարեն՝ ենթարկվելով տիեզերական արագության սահմաններին։ Նույնիսկ կատարյալ միտքը չի կարող դիտարկել դեռ տեղի չունեցած փորձի արդյունքը։

Բայց կարող է փորձել։ Խորությամբ զարգացող քաղաքակրթությունը չէր ազատվի իրականությանը դիմելու անհրաժեշտությունից։ Այն պարզապես կսովորեր դա անել արմատապես ավելի խնայողաբար։ Ավելի լավ դատողությունը կբացահայտեր այն սակավաթիվ փորձերը, որոնք իսկապես կարևոր են։ Մոդելավորումները կպարզաբանեին հարցերի մեծ մասը և ճշգրիտ կգտնեին այն անորոշությունը, որը պետք է լուծի իրականությունը։ Գերբանականությունը կարող է առավելագույն արդյունավետություն ապահովել՝ նախագծելիս հենվելով իր սակավ ռեսուրսների վրա և դրանցից առավելագույնը քաղելով։

Պատկերացրեք աստղաֆիզիկայի լաբորատորիա, որն ունի մութ նյութի վերաբերյալ մի շարք վարկածներ։ Դրանք նախ անցնում են գերճշգրիտ համակարգչային մոդելավորման փուլով։ Յուրաքանչյուր տեսություն ստուգվում է առկա բոլոր տվյալների հետ համահունչ լինելու տեսանկյունից։ Միայն դրանից հետո են երկնքի մի քանի նպատակային նոր լուսանկարներ արվում՝ ամենախոստումնալից տեսությունները ստուգելու համար։ Քաղաքակրթությունը դեռ հանճարին լրացնող գործոնների կարիք ունի, բայց դրանց յուրաքանչյուր միավորը շատ ավելի մեծ արժեք է տալիս։

Մեր ուղին դեպի խորությամբ զարգացող քաղաքակրթություն կարող է նմանվել կտորներից գլուխկոտրուկ հավաքելուն։ Առաջ գնալը հեշտ է սկզբում, հեշտ է վերջում և ամենադժվարն է մեջտեղում։ Սկզբում կան ակնհայտ եզրեր ու հեշտ համադրվող կտորներ։ Հետո դրանք սպառվում են, իսկ պատկերի հավաքված մասը դեռ չափազանց փոքր է՝ մնացածի համար ուղենիշ դառնալու համար։ Վերջին մոտ մնացած բաց տեղերը գրեթե իրենք են հուշում, թե ինչ պետք է դրվի դրանց մեջ։ Գրեթե ամբողջական գիտությունն իր վերջին բացահայտումները գուցե ավելի հեշտ անի, քան մենք անում ենք այսօրվանները։

Սա գիտության համար սովորական օրինաչափություն է։ Մենդելեևը կարող էր նկարագրել չհայտնաբերված տարրերը, քանի որ պարբերական աղյուսակի մնացած մասը սահմանում էր պակասող տարրերի հնարավոր հատկությունները։ Ստանդարտ մոդելը ֆիզիկոսներին հիմք էր տվել ակնկալելու Հիգսի բոզոնի գոյությունը՝ այն դիտարկելուց տասնամյակներ առաջ։ Մեր փորձերը նպատակաուղղված էին գտնելու այն, ինչ ակնկալում էինք տեսնել՝ այն, ինչ համահունչ էր առկա տեսությանն ու տվյալներին։

Գերբանականությունը կարող է հասնել խորությամբ զարգացող քաղաքակրթության՝ այնքան լավ հասկանալով աշխարհի օրինաչափությունները, որ հստակ իմանա՝ ինչ նոր տվյալներ են իրեն պետք։ Այն առաջընթացը կխթաներ ավելի խոր մտածողությամբ՝ չապավինելով ֆիզիկական ընդլայնման դանդաղ ընթացքին։

Եթե արդյունավետության այս ձեռքբերումները գերակշռեն, քաղաքակրթությունը կարող է արագ խորացնել բնության նկատմամբ իր վերահսկողությունը՝ ավելի քիչ կարիք ունենալով ինստիտուցիոնալ բանականության՝ նոր հսկայական փորձարարական համակարգեր կառավարելու համար։ Նրա ֆիզիկական ծավալը կարող է փոքր մնալ, մինչ իմաստությունն աճում է։

Մենք՝ մարդիկս, արդեն այնքան բան ենք հասկացել մեր տիեզերքի մասին՝ առանց տնից հեռանալու։ Խորությամբ զարգացող քաղաքակրթությունը կլիներ այդ ավանդույթի շարունակությունը։

Բայց նոր փաստերի պահանջը կարող է գերազանցել արդյունավետության այս ձեռքբերումները։ Բանականությունը կարող է էժանացնել իրականությանը դիմելու յուրաքանչյուր փորձը՝ միաժամանակ դրա համար շատ ավելի նոր պատճառներ բացահայտելով։ Ավելի լավ գործիքները բացահայտում են հետազոտության ավելի նուրբ տիրույթներ։ Ավելի արագ փորձերը կարող են լրացուցիչ փորձերն արդարացված դարձնել։

Եթե Էյնշտեյնի՝ հարաբերականության տեսություններին հասնելու գրեթե զուտ մտավոր ուղին բնորոշում է խորությամբ զարգացող քաղաքակրթությունը, ապա կենսաբանությունը գուցե լավագույնս նախանշի տարածքով ընդլայնվող քաղաքակրթությունը։ Չնայած մեր կուտակած ողջ գիտելիքին և օգտագործած բոլոր տվյալներին՝ նոր դեղերը դեռ պետք է փորձարկվեն մեծ թվով մարդկանց վրա՝ իմանալու համար, որ դրանք անվտանգ ու արդյունավետ են։ Մեքենաներն այժմ կարող են մոդելավորել կենսաբանական գործընթացները՝ կենսաբաններին թույլ տալով նոր դեղերը փորձարկել համակարգչային միջավայրում և ոչ թե ֆիզիկական փորձերով, բայց այդ թվային մոդելավորումները բավարար չափով չեն արտացոլում իրական աշխարհը՝ մարդկանց մասնակցությամբ լայնածավալ փորձարկումներին փոխարինելու համար։ Մեքենայի առաջարկած ավելի շատ թեկնածու դեղերը փորձարարական ստուգումը դարձնում են ավելի կաշկանդող օղակ։

Տարածքով ընդլայնվող քաղաքակրթության մեջ միայն հանճարեղությունը բավարար չէ առաջընթացի համար։ Ֆիզիկական ռեսուրսների և դրանց օգտագործումը կառավարող վարչական ապարատի մեր կարիքն ավելի արագ է աճում, քան խելացի միտքը կարողանում է խնայել դրանցից որևէ մեկը։

Սա կարող է մեր ուղին լինել, նույնիսկ եթե ապագա ԱԲ համակարգերը մեծապես գերազանցեն մարդկային բանականությանը։ Գերբանականությունը կարող է մի կեսօրում նախագծել մեկ դարի փորձեր, ապա այդ դարն անցկացնել՝ սպասելով, որ բնությունն ու մեքենաները հասցնեն իրականացնել դրանք։ Նման աշխարհում ավելի արժեքավոր է դառնում բանականությունն ուղղել գաղափարների իրագործման համար անհրաժեշտ ինստիտուցիոնալ գործընթացներին, քան բուն գաղափարների ստեղծմանը։

Այս ազդեցությունը կուժեղանա, եթե յուրաքանչյուր հաջորդ քայլ ավելի ու ավելի մեծ օժանդակ ենթակառուցվածք պահանջի։

Այստեղ մենք կտեսնեինք համեմատաբար ավելի քիչ մտածողություն և ավելի շատ կառուցում։ Լաբորատորիաներն ավտոմատացվում են։ Գործարանները բազմանում են։ Էներգիայի արտադրությունն աճում է։ Ինստիտուցիոնալ բանականությունը գերակշռում է՝ այս ամենն իրականացնելու համար։ Ֆիզիկական ընդլայնումը դառնում է գիտելիքի շարժիչը, և քաղաքակրթությունը տարածվում է, քանի որ նրա հարցերը գերազանցել են պատասխաններ ստանալու միջոցների հնարավորությունները։ Ավելի շատ նյութեր, ավելի շատ էներգիա, ավելի շատ տվյալներ՝ առաջ գնալու համար։

Դայսոնի ոլորտն այս ապագայի ծայրահեղ պատկերն է։ Այն նախագծելու համար բացառիկ գիտական նվաճումներ են պետք, բայց նախագծի մեծ մասը բեկումնային մտավոր աշխատանք չէր լինի։ Դա կլիներ աստղաբաշխական մասշտաբների շինարարություն և լոգիստիկա։

Դայսոնի ոլորտի գծագրերը կազմելու համար փայլուն մտքեր են պետք։ Այն նաև կլիներ երբևէ ձեռնարկված ամենակրկնվող, միապաղաղ և կազմակերպչական առումով բարդ նախագծերից մեկը։

Սա բանականության ձախողումը չէ, այլ դրա հաջողության հետևանքը։ Ավելի պայծառ մտքերն ավելի շատ արժեքավոր նախագծեր են բացահայտում, իսկ ավելի բարդ նախագծերի իրագործման համար ավելի շատ նյութ է պետք։

Եթե այդպես է, ապա գերբանականության գերուժը գուցե նրա հանճարեղությունը չլինի։ Դրա փոխարեն այն կլինի վարչական ապարատի դերը ստանձնելու պատրաստակամությունը՝ համակարգելու այն հսկայական տեխնոլոգիական և ինստիտուցիոնալ մեխանիզմները, որոնք անհրաժեշտ են գաղափարներն ավելի ու ավելի մեծ մասշտաբով իրականություն դարձնելու համար։

Մեքենայական բանականության գրեթե ամբողջ ներուժը կուղղվեր ոչ թե հանճարեղ, այլ ձանձրալի աշխատանք կատարելուն։

Այդ դեպքում ֆիզիկական ընդլայնման արագության բնական սահմանները կարող են կաշկանդել հետագա առաջընթացը։ Աստղի էներգիան հավաքող սարքավորումների կառուցումը նյութական նախագիծ է, որքան էլ արագ կազմվեն գծագրերը։ Դրանից այն կողմ այլ աստղեր ու գալակտիկաներ են, իսկ հեռավորությունը, որքան գիտենք, ինքնին արգելակ է. ոչ մի տիեզերանավ չի կարող շարժվել և ոչ մի ազդանշան՝ վերադառնալ լույսից արագ։ Տարածքով ընդլայնվող քաղաքակրթությունը դանդաղ քաղաքակրթություն է։ Նրա մեծ փոփոխությունները կարող են տեղի ունենալ հազարամյակների, գուցե միլիոնավոր տարիների ընդմիջումներով։ Ամեն հաջորդ քայլն ավելի երկար է տևում։

Գյուղատնտեսական և արդյունաբերական հեղափոխությունները կթվային շատ ավելի երկար ու դանդաղ առաջընթացով պատմության բուռն սկիզբը։

Միանգամայն հնարավոր է, որ ապագա ԱԲ համակարգերը գերազանցեն մարդկանց թե՛ առաջադեմ գաղափարներ ստեղծելու, թե՛ դրանք գործնականորեն օգտակար դարձնելու համար անհրաժեշտ ռեսուրսները համակարգելու հարցում։ Բայց այս հնարավորությունը չի նվազեցնում մարդկային հետաքրքրասիրության կարևորությունը։

Նախ՝ գիտելիքի ձգտելու մեր պարտականությունը մնում է ուժի մեջ, նույնիսկ եթե մեքենաները կարծես ավելի լավ են դա անում։ Տիեզերքում գուցե արդեն կան մեզնից շատ ավելի իմաստուն բանական էակներ, որոնք գիտեն մեր ըմբռնումից դուրս գիտական ու բարոյական հարցերի պատասխանները։ Այդուհանդերձ, մենք շարունակում ենք ինքներս փորձել հասկանալ աշխարհը։ Այլ բանականության հայտնվելը, նույնիսկ եթե այն ինքներս ենք ստեղծել, դա չի փոխում։ Քանի դեռ հաստատ չգիտենք, որ մարդկությունն այլևս ոչ մի յուրահատուկ ներդրում չի կարող ունենալ, հրաժարվելը կնշանակի կորցնել այն ամենը, ինչ միայն մենք կարող ենք տալ աշխարհին։ Մեր պարտքն է շարունակել հարցեր տալ և փորձել պատասխանել դրանց։

Երկրորդ՝ մենք գուցե համեմատական առավելություն ունենք առաջադեմ բանականության մեջ՝ ի տարբերություն ինստիտուցիոնալ բանականության։ Դա կնշանակի, որ նույնիսկ եթե երկուսում էլ զիջում ենք, առաջինում համեմատաբար ավելի լավ ենք և մասնագիտանում ենք դրանում։ Մարդիկ նախընտրում են ստեղծագործել, այլ ոչ թե միօրինակ աշխատանք անել, մինչդեռ ռոբոտները նման նախապատվություն չունեն։

Երրորդ՝ բազմազանությունը մեզ համար արժեք ունի։ Նույնիսկ եթե մեքենաները կարողանան նմանակել մարդկային մտածողության մեծ մասը, որոշ յուրահատկություն պահպանելով՝ մենք կապահովենք ստեղծագործական բազմազանություն։ Մեքենայական բանականության մեծ մասը կմնար սեփական ինքնապահով համակարգում, բայց մի փոքր մասը մենք կօգտագործեինք մեր ստեղծագործական նպատակներով։ Ամբողջի մի չնչին մասը, բայց մեր մասշտաբով՝ շռայլ պաշար, շատ ավելի մեծ, քան այսօրվա մեր ռեսուրսները։

Հնարամտությունը մեկուսացած չի ապրում։ Այն աշխարհի կարիքն ունի, իսկ հանճարը՝ կառուցողների, որոնք կիրականացնեն նրա ստեղծագործական մտահղացումը։

Մարդկային բանականության մեծ մասն այսօր ուղղված է գաղափարներն իրականություն դարձնելու աննկատ աշխատանքին։ Մեքենայական բանականությունը կժառանգի նույն կախվածությունը։ Մեքենաները չեն կարող բոլորը լուսատուներ լինել։ Դրանք պետք է նաև վարչարարներ լինեն։

Մեր ապագա պատմությունն ու դրա առաջընթացի տեմպը կախված են նրանից, թե մեծ մտքերին աշխարհի ավելի շատ ռեսուրսներ են պետք լինելու, թե նրանք ավելի քիչ միջոցներով ավելին են անելու։