અમારા વિજ્ઞાન બ્લૉગ પરના પ્રથમ અતિથિ લેખમાં, OpenAIના મુલાકાતી વૈજ્ઞાનિક અને ભૌતિકશાસ્ત્રી નથેનિયલ ક્રેગ વર્ણવે છે કે તેમણે માનક મોડલની પ્રસ્તાવિત જાલક વ્યાખ્યા પર GPT‑6 Astra સાથે કેવી રીતે કામ કર્યું. ક્રેગ યુનિવર્સિટી ઑફ કૅલિફૉર્નિયા, સાન્ટા બાર્બરામાં કણ સિદ્ધાંત જૂથનું નેતૃત્વ કરે છે અને તેની કાવલી ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફૉર થિયોરેટિકલ ફિઝિક્સના કાયમી સભ્ય છે.
કણ ભૌતિકશાસ્ત્રનું માનક મોડલ પ્રકૃતિનું અત્યંત સફળ વર્ણન કરતો સિદ્ધાંત છે. તે જાણીતા મૂળભૂત કણો અને ચાર મૂળભૂત બળોમાંથી ત્રણ—પ્રબળ બળ, નિર્બળ બળ અને વિદ્યુતચુંબકત્વ—નું વર્ણન કરે છે. હાઇડ્રોજનના 21 સેન્ટિમીટરના રેડિયો ઉત્સર્જનની ઓછી ઊર્જાથી માંડીને લાર્જ હેડ્રોન કોલાઇડરમાં થતી અથડામણોની ઊંચી ઊર્જા સુધી, દસની અઢાર ઘાત જેટલા વ્યાપમાં સૈદ્ધાંતિક ગણતરીઓ અને પ્રયોગો વચ્ચે અદ્ભુત મેળ જોવા મળે છે. આ મેળ જ સિદ્ધાંતની સફળતાનો આધાર છે. તેમ છતાં, અસ્તિત્વનાં પચાસથી વધુ વર્ષ દરમિયાન મળેલી તમામ સફળતાઓ પછી પણ એક પાયાનો પ્રશ્ન બાકી છે: સમગ્ર સિદ્ધાંતને બિનવિક્ષોભાત્મક વ્યાખ્યા કેવી રીતે આપવી—એવી વ્યાખ્યા જે તેની આંતરક્રિયાઓને નાના સુધારાઓ ગણવા પર આધાર ન રાખતી હોય. GPT‑6 Astraની મદદથી તૈયાર કરેલા ઑક્ટોબરના પૂર્વપ્રકાશિત સંશોધનપત્રમાં(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે), મેં જાલક પર એક સંભવિત વ્યાખ્યા સૂચવી હતી. જાલક એટલે અવકાશ-કાળને રજૂ કરતી જાળી.
આ સમસ્યા ઉકેલવા માટે મારી પાસે એક વ્યૂહરચના હતી, પરંતુ તે જરૂરી તમામ કિસ્સાઓમાં કામ કરે છે તે હું સાબિત કરી શક્યો નહોતો. Astraએ એ વ્યૂહરચનાને ગાણિતિક રચનામાં ફેરવવામાં મદદ કરી અને વિગતવાર સાબિતી વિકસાવવામાં આગેવાની લીધી. અમે શું કર્યું તે સમજાવવા માટે, માનક મોડલના આપણા હાલના વર્ણનમાં શું ખૂટે છે તેનાથી શરૂઆત કરવી ઉપયોગી રહેશે.
આપણી પાસે માનક મોડલની વ્યાખ્યા નથી એવું કહેવાનો અર્થ શું છે? ક્વૉન્ટમ યાંત્રિકી અને વિશિષ્ટ સાપેક્ષતા આપણને જણાવે છે કે માનક મોડલના કણો અને બળો કેવી રીતે આંતરક્રિયા કરે છે. કમનસીબે, સીધા આ આંતરક્રિયાઓના આધારે સંપૂર્ણ આગાહીઓ કેવી રીતે કરવી તે આપણે હજુ જાણતા નથી. તેના બદલે, આપણે ઘણી વાર એવી કલ્પનાથી શરૂઆત કરીએ છીએ કે આંતરક્રિયાઓ બંધ કરી દેવાઈ છે, જેથી ઇલેક્ટ્રૉન હવે એકબીજાને અપાકર્ષિત ન કરે. આ સ્થિતિનો ચોક્કસ ઉકેલ મેળવી શકાય છે, અને પછી નાના સુધારાઓની શ્રેણી તરીકે આંતરક્રિયાઓ પાછી ઉમેરી શકાય છે. જ્યારે સુધારાઓ ક્રમશઃ નાના થતા જાય, ત્યારે થોડાં જ પદો અત્યંત ચોક્કસ જવાબ આપી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, આ રીતથી ભૌતિકશાસ્ત્રીઓ ઇલેક્ટ્રૉનના ચુંબકત્વની તીવ્રતાની આગાહી દસની બાર ઘાતમાં થોડા ભાગ જેટલી ચોકસાઈથી કરી શક્યા છે. આ અભિગમ વિક્ષોભ સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાય છે.
પરંતુ માનક મોડલની ઘણી સમૃદ્ધ ઘટનાઓ વિક્ષોભ સિદ્ધાંતની પહોંચની બહાર છે. પ્રોટૉનના દળનું ઉદાહરણ લો: પ્રોટૉન ત્રણ ક્વાર્કથી બનેલો છે, પરંતુ તેનું દળ મુખ્યત્વે તેની અંદરના ક્વાર્ક અને પ્રબળ બળનું વહન કરતા ગ્લુઑનની ગતિ તથા આંતરક્રિયાઓમાંથી આવે છે. જો પ્રબળ બળ બંધ કરી દો, તો પ્રોટૉન સાવ વિખેરાઈ જાય છે. તેથી પ્રોટૉનનું દળ કેટલું છે તે સમજવા માટે વિક્ષોભ સિદ્ધાંત ઉપયોગી માર્ગદર્શન આપતો નથી. સિદ્ધાંત વિશે બિનવિક્ષોભાત્મક રીતે માહિતી મેળવવા વધુ શક્તિશાળી પદ્ધતિઓ જરૂરી છે. તેમાં આંતરક્રિયાઓ શરૂઆતથી જ સામેલ હોય છે અને તેમને નાના સુધારાઓ તરીકે ગણવામાં આવતી નથી.
સતત અવકાશ-કાળમાં સમગ્ર માનક મોડલ માટે આપણી પાસે બિનવિક્ષોભાત્મક વ્યાખ્યા નથી. આંતરક્રિયાઓ ધરાવતો આ સિદ્ધાંત ગાણિતિક રીતે સુવ્યાખ્યાયિત છે કે નહીં તે પણ આપણે જાણતા નથી. એક આશાસ્પદ વિકલ્પ એ છે કે અવકાશ-કાળને છૂટાંછવાયાં બિંદુઓની જાળીમાં વહેંચી દેવો, જેને જાલક કહે છે. જાળીનાં બિંદુઓ વચ્ચેનું અંતર નક્કી કરે છે કે આપણો સિદ્ધાંત કેટલું નાનું અંતર પારખી શકે છે. સીમિત જાળીનો અભ્યાસ કરવાથી, નિર્ધારિત અંતર માટે સિદ્ધાંતની ગાણિતિક રીતે કડક બિનવિક્ષોભાત્મક વ્યાખ્યા આપી શકાય છે. આનાથી સિદ્ધાંતને કમ્પ્યૂટર પર અમલમાં મૂકી શકાય છે, જ્યાં વિક્ષોભ સિદ્ધાંતનો આશરો લીધા વિના સીધી ગણતરી કરીને તેની આગાહીઓ મેળવી શકાય છે. જાલક ક્ષેત્ર સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાતા આ અભિગમથી છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં પ્રબળ બળ વિશેની આપણી સમજમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. તેમાં મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પરથી પ્રોટૉનના દળની માત્રાત્મક સમજ મેળવવાનો પણ સમાવેશ થાય છે.
જો પ્રબળ બળ માટે જાલક ક્ષેત્ર સિદ્ધાંત આટલો સફળ રહ્યો છે, તો સમગ્ર માનક મોડલની બિનવિક્ષોભાત્મક જાલક વ્યાખ્યા આપવા માટે આપણે તેનો વિસ્તાર કેમ નથી કર્યો? અહીં એક નિર્ણાયક તફાવત આડે આવે છે: માનક મોડલ એ કાયરલ સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખાતા પ્રકારનું ઉદાહરણ છે.
કાયરલ સિદ્ધાંત એટલે એવો સિદ્ધાંત જે અવકાશીય પરાવર્તન હેઠળ જુદો દેખાય છે. અરીસામાં હાથમોજાંનો વિચાર કરો: ડાબા હાથના મોજાનું અરીસામાં દેખાતું પ્રતિબિંબ જમણા હાથનું મોજું હોય છે. જો તમારી પાસે બંને પ્રકારનું એક-એક મોજું હોય, તો પ્રતિબિંબમાં પણ બંને પ્રકારનું એક-એક હશે. તેથી અવકાશીય પરાવર્તન પછી પણ તમારો હાથમોજાંનો સમૂહ એકસરખો દેખાશે. પરંતુ જો તમારી પાસે માત્ર ડાબા હાથનું મોજું હોય, તો અરીસામાં દેખાતું જમણા હાથનું મોજું તેનાથી જુદું હશે.
ડાબા-જમણા હોવાનો આ ખ્યાલ માનક મોડલના ઘણા મૂળભૂત કણોને પણ લાગુ પડે છે. ફર્મિયૉન તરીકે ઓળખાતા આ કણોમાં ક્વાર્ક અને ઇલેક્ટ્રૉનનો સમાવેશ થાય છે. માનક મોડલનાં મોટા ભાગનાં બળો કાયરલ નથી: ઉદાહરણ તરીકે, પ્રબળ બળ અને વિદ્યુતચુંબકત્વ વામહસ્તી તથા દક્ષિણહસ્તી ફર્મિયૉન સાથે એકસરખી રીતે વર્તે છે. આવા સિદ્ધાંતોને જાલક પર વધુ સરળતાથી રજૂ કરી શકાય છે.
પરંતુ માનક મોડલના ત્રીજા મૂળભૂત બળ, નિર્બળ બળમાં આ પરાવર્તન સમમિતિ નથી. તે વામહસ્તી અને દક્ષિણહસ્તી ફર્મિયૉન સાથે જુદી રીતે વર્તે છે, તેથી ડાબા અને જમણાની અદલાબદલી કરતા અરીસાના પરાવર્તન હેઠળ તે એકસરખું દેખાતું નથી. જુદી હસ્તિતાવાળા કણો સાથેનું આ જુદું વર્તન જ માનક મોડલને કાયરલ સિદ્ધાંત બનાવે છે. અને કાયરલ સિદ્ધાંતોને જાલક પર રજૂ કરવા અત્યંત પડકારજનક છે. જો આપણે જાલક પર વામહસ્તી ફર્મિયૉન મૂકવાનો પ્રયાસ કરીએ, તો સૌથી સ્વાભાવિક નિયમો તેની સાથે એક અનિચ્છિત દક્ષિણહસ્તી સાથી પણ આપી દે છે. આ આશ્ચર્યજનક પરિણામ છે, જેને આપણે થોડી વારમાં સમજશું. કારણ ગમે તે હોય, આનો અર્થ એ છે કે માનક મોડલને જાલક પર સીધેસીધું રજૂ કરવાથી નિર્બળ બળ માટે કણોનો ખોટો સમૂહ મળે છે. સિદ્ધાંત આકાર પામ્યો ત્યારથી માનક મોડલની સંપૂર્ણ બિનવિક્ષોભાત્મક વ્યાખ્યા ન મળવા પાછળનું એક કારણ આ દ્વિગુણન છે.
દ્વિગુણન સમજવા માટે પ્રકાશના એક સમાંતર ઉદાહરણનો વિચાર કરીએ. પ્રકાશનાં બે ધ્રુવીભવનો હોય છે, જે અવકાશમાં પ્રકાશ આગળ વધે ત્યારે વિદ્યુત ક્ષેત્રનું દિશાવિન્યાસ વર્ણવે છે. (જો તમે ધ્રુવીકરણવાળાં સૂર્યચશ્માં પહેરતા હો, તો આ બાબત તમને પરિચિત હશે. એ ચશ્માં પાણી કે રસ્તા પરથી પરાવર્તિત થતા આડા ધ્રુવીભૂત પ્રકાશને રોકે છે અને ઊભા ધ્રુવીભૂત પ્રકાશને પસાર થવા દે છે.) આ ચશ્માં આડા અને ઊભા ધ્રુવીભવનોનો આધાર પસંદ કરે છે, પરંતુ આપણા ઉદાહરણ માટે વામ-વર્તુળાકાર અને દક્ષિણ-વર્તુળાકાર ધ્રુવીભવનોનો આધાર પસંદ કરવો વધુ ઉપયોગી રહેશે. એનો અર્થ એ કે વિદ્યુત ક્ષેત્ર ગતિની દિશાની આસપાસ ઘડિયાળની દિશામાં અથવા તેની વિરુદ્ધ દિશામાં ફરતું હોય છે. આપણે કહ્યું તેમ, વિદ્યુતચુંબકત્વમાં પરાવર્તન સમમિતિ છે. તેથી તેના મૂળ નિયમો વામ-વર્તુળાકાર અને દક્ષિણ-વર્તુળાકાર બંને ધ્રુવીભવનો માટે એકસરખા છે. (તકનીકી વિગતોમાં રસ ધરાવતા વાચકો માટે: ફર્મિયૉનની વાતમાં ડાબું અને જમણું એ કાયરલતા સૂચવે છે. પ્રકાશના આપણા ઉદાહરણમાં તે ફોટૉનની હેલિસિટી સૂચવે છે, જે જણાવે છે કે તેનું પ્રચક્રણ તેની ગતિની દિશામાં છે કે વિરુદ્ધ દિશામાં.)
પરંતુ કલ્પના કરો કે તમે માત્ર વામ-વર્તુળાકાર ધ્રુવીભૂત પ્રકાશ ધરાવતી દુનિયાનું અનુકરણ કરવા માગો છો—નિર્બળ આંતરક્રિયાઓ વામહસ્તી ફર્મિયૉનને પસંદ કરે છે તેના જેવું. પ્રયોગશાળામાં તેનો અભ્યાસ કરવા માટે, તમે બંને છેડે અરીસા ધરાવતી પેટીમાં વામ-વર્તુળાકાર ધ્રુવીભૂત પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરતું લેસર મૂકી શકો. પ્રકાશ આગળ-પાછળ પરાવર્તિત થતાં તેની તીવ્રતા વધી શકે, જેથી તમે તેનો ઝીણવટથી અભ્યાસ કરી શકો—કંઈક માનક મોડલને જાલક પર મૂકવા જેવું. બંને કિસ્સામાં નિયંત્રણ મેળવવા માટે તમે સિદ્ધાંતમાં અભ્યાસ કરી શકાય તેવા લંબાઈના માપક્રમોને મર્યાદિત કરો છો: જાલક સૌથી નાનાં અંતરોની સીમા નક્કી કરે છે, જ્યારે પેટી સૌથી મોટાં અંતરોની.
જો તમે સામાન્ય અરીસાથી પેટી બનાવો—જેમ કાયરલ સિદ્ધાંતને સૌથી સીધી રીતે જાલક પર મૂકવો—તો તમને આશ્ચર્ય થશે: લેસરમાંથી નીકળતો વામ-વર્તુળાકાર ધ્રુવીભૂત પ્રકાશ સામેના છેડાના અરીસાથી પરાવર્તિત થતાં દક્ષિણ-વર્તુળાકાર બની જાય છે. એટલે હવે પેટીમાં બંને ધ્રુવીભવનોનો પ્રકાશ હોય છે. આવું એટલા માટે થાય છે કે અરીસો પ્રકાશની દિશા ઉલટાવે છે, પણ વિદ્યુત ક્ષેત્રનું પરિભ્રમણ બદલતો નથી—પેટીના એક જ છેડેથી જોતાં તે પહેલાં જેવું જ રહે છે. પરિણામે ધ્રુવીભવન પલટાઈ જાય છે. આ થોડું એવું છે જેમ જાલક પર વામહસ્તી ફર્મિયૉન મૂકવાથી વધારાના જોડિયા ફર્મિયૉન દેખાય છે. તમે માત્ર વામહસ્તી પ્રકાશ આપ્યો હતો, અને પેટીએ દક્ષિણહસ્તી પ્રકાશ પણ ઉમેરી દીધો.
આનો એક ચતુરાઈભર્યો ઉકેલ છે. જેના અણુઓ સ્તરોમાં ગોઠવાયેલા હોય એવી વિશેષ પાતળી પરતો વડે તમે કાયરલ અરીસો બનાવી શકો છો. એક સ્તરથી બીજા સ્તર સુધી અણુઓની ગોઠવણી થોડી ફરતી જાય છે, જેથી પરતની અંદર ઊંડે જતાં સર્પિલ આકાર બને છે. જે પ્રકાશની તરંગલંબાઈ અને હસ્તિતા આ સર્પિલ સાથે મેળ ખાતી હોય, તેના માટે જુદાં સ્તરોનાં નાનાં પરાવર્તનો એકબીજાને મજબૂત કરે છે અને પાછા પરાવર્તિત થતા પ્રકાશમાં વિદ્યુત ક્ષેત્રનું પરિભ્રમણ ઉલટાવે છે. આ પરત વામહસ્તી પ્રકાશને વામહસ્તી જ રાખીને પાછો મોકલે છે અને દક્ષિણહસ્તી પ્રકાશને પસાર થવા દે છે. આવા કાયરલ અરીસા એક દાયકાથી વધુ સમયથી ઉપલબ્ધ છે. આ ઘટના પ્રકૃતિમાં પણ જોવા મળે છે: કેટલાક સ્કેરેબ ભમરાનાં ચળકતાં કવચમાં આવી જ સર્પિલ રચના હોય છે. જો તમે કાયરલ અરીસાથી પેટી બનાવો, તો બંને દિશામાં જતો પ્રકાશ વામ-વર્તુળાકાર ધ્રુવીભૂત હશે.
જાલક પર પણ આવી જ યુક્તિ કામ કરે છે: દાયકાઓ પહેલાં પૉલ ગિન્સપાર્ગ અને નોબેલ પુરસ્કાર વિજેતા કેન વિલ્સને1 જાલક માટે એવા નિયમો શોધ્યા હતા, જે કાયરલ અરીસાએ પરાવર્તન વખતે વિદ્યુત ક્ષેત્રનું પરિભ્રમણ ઉલટાવવું જોઈએ એવી શરતને સમાંતર છે. રાજમણિ નારાયણન અને હર્બર્ટ નૉયબર્ગરે2 જાલક પર મૂળભૂત કણોની જરૂરી વ્યાખ્યા શોધીને કાયરલ અરીસાની સમકક્ષ રચના બનાવી. આ કણો અતિવ્યાપી ફર્મિયૉન તરીકે ઓળખાય છે. છેલ્લે, માર્ટિન લ્યુશરે3 જાલક પર વામહસ્તી અને દક્ષિણહસ્તી અતિવ્યાપી ફર્મિયૉન વચ્ચે ભેદ કેવી રીતે પાડવો તે બતાવ્યું. બીજી તરફ, યોશિયો કિકુકાવા4 અને તેમના સહયોગીઓએ માનક મોડલની નિર્બળ આંતરક્રિયાઓનું વર્ણન કરવા તેનો ઉપયોગ કેવી રીતે થઈ શકે તે તપાસ્યું. તેમ છતાં, એક કડી હજુ ખૂટતી હતી.
એ ખૂટતી કડીને ઓળખવા માટે, ચાલો કાયરલ અરીસાવાળી આપણી પેટી તરફ પાછા ફરીએ. પ્રકાશનું વર્તુળાકાર ધ્રુવીભવન દર્શાવે છે કે પ્રકાશ આગળ વધે ત્યારે વિદ્યુત ક્ષેત્ર કઈ દિશામાં ફરે છે. પરંતુ આપણા પ્રયોગમાં પ્રકાશનો બીજો પણ એક મહત્ત્વનો ગુણધર્મ છે: પ્રકાશીય કળા. કલ્પના કરો કે પાણીનાં મોજાં ધક્કાના થાંભલાઓ પાસેથી પસાર થઈ રહ્યાં છે, અને કોઈ એક થાંભલા પાસે પાણીનું ચઢવું-ઊતરવું જુઓ. તમે જુઓ તે ક્ષણે મોજું ચઢવા-ઊતરવાના કયા તબક્કે છે તે તેની કળા છે—કદાચ તે હમણાં જ સૌથી ઊંચા બિંદુને વટાવીને નીચે ઊતરતું હોય. આપણા વર્તુળાકાર ધ્રુવીભૂત પ્રકાશમાં, પ્રકાશીય કળા કિરણપુંજના એક નિશ્ચિત સ્થળે આવા જ ચક્રનો હિસાબ રાખે છે: વિદ્યુત ક્ષેત્ર “શિખર” પર ઉપર તરફ અને “ગર્ત” પર નીચે તરફ હોય છે.
બે તરંગોની સાપેક્ષ કળા નક્કી કરે છે કે એક જ બિંદુએ તેઓ એકબીજાને કેટલા મજબૂત કરશે અથવા નાબૂદ કરશે. ધક્કાના કોઈ એક થાંભલા પાસે સમાન કળામાં પહોંચતાં બે મોજાંનાં શિખરો મળે ત્યારે પાણી વધુ ઊંચે ચઢે છે, જ્યારે શિખર અને ગર્ત સાથે પહોંચે તો પાણી લગભગ તેના સામાન્ય સ્તરે રહી શકે છે. એ જ રીતે, એક જ સ્થળે સમાન કળાવાળો પ્રકાશ તીવ્ર બને છે, જ્યારે જુદી કળાઓવાળો પ્રકાશ એકબીજાને નાબૂદ કરી શકે છે. કાયરલ અરીસાવાળી આપણી પેટીમાં હવે વામ-વર્તુળાકાર ધ્રુવીભૂત પ્રકાશ આગળ-પાછળ પરાવર્તિત થઈ રહ્યો છે. એક ચક્કર પૂરો કરીને પાછો આવતો પ્રકાશ એ જ દિશામાં જતા લેસરના નવા પ્રકાશને મળે છે. જો તેમનાં વિદ્યુત ક્ષેત્રો તાલમેલમાં હોય, તો તેઓ એકબીજાને મજબૂત કરે છે અને પેટીની અંદર પ્રકાશની તીવ્રતા વધે છે. જો ક્ષેત્રો વચ્ચે અડધા ચક્રનો તફાવત હોય, તો તેઓ વિરુદ્ધ દિશામાં હોય છે અને પાછો આવતો પ્રકાશ નવા પ્રકાશના અમુક ભાગને નાબૂદ કરે છે. તીવ્ર કિરણપુંજ બનાવવા માટે, આપણે ઇચ્છીએ છીએ કે દરેક વખતે પાછા આવતા પ્રકાશની કળા સ્રોતની કળા સાથે તાલમેલમાં હોય.
કળાને યોગ્ય રીતે ગોઠવવા માટે આપણે એક કાયરલ અરીસાને બીજાની સાપેક્ષે ફેરવી શકીએ છીએ. કલ્પના કરો કે અરીસાની કિનારી પર ઘડિયાળના બાર વાગ્યાના સ્થાને એક નિશાન છે, અને કિરણપુંજ અરીસાની ધરી હોય તેમ તેની આસપાસ અરીસાને ફેરવો. નિશાનને ત્રણ વાગ્યાના સ્થાને ખસેડવાથી પાતળી પરતનું દરેક સ્તર પા ચક્કર ફરે છે અને પરાવર્તિત પ્રકાશની કળા અડધા ચક્ર જેટલી બદલાય છે. પ્રવાસના બાકીના ભાગમાં સંચિત થયેલી કળાની ભરપાઈ થાય તે રીતે આપણે કોણ ગોઠવી શકીએ છીએ. પાછો આવતો પ્રકાશ લેસર સાથે તાલમેલમાં પહોંચવા લાગે પછી, કેવળ વામહસ્તી પ્રકાશના અભ્યાસ માટે આપણી પાસે એક ઉત્તમ પ્રયોગશાળા તૈયાર થાય છે.

કલ્પના કરો કે બળક્ષેત્રોમાં ફેરફાર કરતાં કરતાં તમે તેમને તેમની શરૂઆતની સ્થિતિમાં પાછાં લાવો છો. નારંગી ચાપો દર્શાવે છે કે આ ચક્રમાં વામહસ્તી ફર્મિયૉન કેટલી કળા મેળવે છે—પહેલાં મૂળ જાળી પર અને પછી વધુ સૂક્ષ્મ જાળીઓ પર. દરેક કૌંસ બે ક્રમિક જાળીઓની જોડી દર્શાવે છે. તેમના ચાપો વચ્ચેના તફાવતોનો સરવાળો કરતાં મૂળ જાળી પરનું કળા પરિવર્તન મળે છે. વાદળી-લીલા રંગનું તીર એ પરિવર્તનને ઉલટાવીને ફર્મિયૉન માપને તેની શરૂઆતની કળામાં પાછું લાવે છે.
નથેનિયલ ક્રેગ/GPT‑6 Astra
જાલક પર અતિવ્યાપી ફર્મિયૉન આપણને માત્ર ઇચ્છિત વામહસ્તી ફર્મિયૉન રાખવાની અને વધારાના જોડિયા ફર્મિયૉન દૂર કરવાની રીત આપે છે. પરંતુ તેનાથી કળા કેવી રીતે ગોઠવવી તે જાણવા મળતું નથી. (અહીંની કળા આપણા કાયરલ અરીસાના વૈચારિક પ્રયોગમાં જોયેલી કળા કરતાં ઘણી જુદી છે, છતાં બંનેની સરખામણી ઉપયોગી છે.) જાલક પર આ કામ મુશ્કેલ બને છે, કારણ કે કળા જાળીના દરેક બિંદુએ માનક મોડલનાં બળો કેવી રીતે વર્તે છે તેના પર આધાર રાખે છે. લ્યુશરે વિદ્યુતચુંબકત્વના કાયરલ સ્વરૂપ જેવા વધુ સરળ સિદ્ધાંતોના વર્ગ માટે કળા નક્કી કરવાની પદ્ધતિ શોધી હતી, પરંતુ સમગ્ર માનક મોડલ માટે કળાનો તાલમેલ સાધવાનો પ્રશ્ન 25થી વધુ વર્ષ સુધી વણઉકેલાયેલો રહ્યો.
જાલક પર બળોના કોઈ એક વિન્યાસથી શરૂ કરીને, બળક્ષેત્રોને નાના પગલાંમાં બદલતાં માન્ય વામહસ્તી ફર્મિયૉનને અનુસરીને આપણે કળા નિર્ધારિત કરવાનો પ્રયાસ કરી શકીએ છીએ. હવે એવાં ક્રમિક પગલાં લો જે બળક્ષેત્રોને તેમની શરૂઆતની સ્થિતિમાં પાછાં લાવે. અંતે એ જ અવસ્થાઓ માન્ય હોય છે, છતાં તેમને બંધ માર્ગ પર જે રીતે લઈ જવાઈ તેનાથી કળા બદલાઈ શકે છે. પેટીમાં, એક ચક્કર દરમિયાન પ્રકાશે મેળવેલી કળાની ભરપાઈ કરવા આપણે અરીસો ગોઠવ્યો હતો. જાલક પર આપણે દરેક બંધ માર્ગ પર મેળવેલી કળાની ભરપાઈ કેવી રીતે કરવી તે શોધવું પડે છે.
મારો વિચાર એવો હતો કે જે જાળી પર આપણે સિદ્ધાંતની વ્યાખ્યા આપવા માગીએ છીએ, તેના બળક્ષેત્રોને લઈ એ જ ક્ષેત્રોને ક્રમશઃ વધુ સૂક્ષ્મ જાળીઓ પર રજૂ કરવાં. બે ક્રમિક જાળીઓ પર માન્ય ફર્મિયૉન અવસ્થાઓની સરખામણી કરવાથી બળોમાં નાના ફેરફાર માટે જરૂરી કળા સુધારણાનો એક ભાગ મળે છે. આ ભાગોનો સરવાળો કરવાથી મૂળ જાળી પરનો કળા નિયમ મળે છે. સાબિતી દર્શાવે છે કે આ નિયમ દરેક માન્ય બંધ માર્ગ પર યોગ્ય સુધારણા આપે છે. કોઈ એક સ્થળે થતા ફેરફારની સુધારણા મુખ્યત્વે આસપાસનાં ક્ષેત્રો પર આધાર રાખે છે, અને એ જ ક્ષેત્રોનાં જુદાં જુદાં ગાણિતિક વર્ણનો એકસરખો જવાબ આપે છે. જાળીના માપક્રમ પર ક્ષેત્રોની તીવ્રતા માટે નિર્ધારિત મર્યાદા હેઠળ, આ રચના સીમિત જાલક અંતર માટે માનક મોડલનું માપ પૂરું પાડે છે.
જાળીને વધુ સૂક્ષ્મ બનાવવાની આ વ્યૂહરચનામાંથી સાબિતી વિકસાવવા માટે Astra સાથે અનેક તબક્કે કામ કરવું પડ્યું અને બહારના નિષ્ણાતો સાથે ચર્ચાઓ કરવી પડી. જાળીને વધુ સૂક્ષ્મ બનાવવાના વિચારને કાર્યક્ષમ ગાણિતિક રચનામાં ફેરવવામાં GPT‑6 Astraની ભૂમિકા અનિવાર્ય હતી. તેણે આપેલાં બળક્ષેત્રોના સમૂહને વધુ સૂક્ષ્મ જાળીઓ પર લઈ જવાની યોગ્ય રીત સૂચવી, બતાવ્યું કે વધુ સૂક્ષ્મ જાળીઓ પરની સરખામણીઓ એક નિશ્ચિત જવાબ તરફ અભિસરણ કરશે, અને વિગતવાર સાબિતી વિકસાવવામાં આગેવાની લીધી. માનવ નિષ્ણાતોએ પણ મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી; જાલક ક્ષેત્ર સિદ્ધાંતના નિષ્ણાતો માર્ટેન ગોલ્ટરમેન, આન્દ્રેઆસ ક્રોનફેલ્ડ અને યિગાલ શમીરે ઉદારતાપૂર્વક સમય ફાળવીને Astraની સાબિતી તપાસી અને ઊંડાણપૂર્વકના પ્રશ્નો પૂછ્યા, જેનાથી પરિણામ પ્રત્યે મારો વિશ્વાસ મજબૂત થયો. રચના આકાર લઈ રહી હતી ત્યારે આ સમસ્યા અંગેનો તેમનો અનુભવ અને તેમણે પૂછેલા પ્રશ્નો અમૂલ્ય સાબિત થયા.
આનું પરિણામ માનક મોડલ માટેની એક પ્રસ્તાવિત બિનવિક્ષોભાત્મક જાલક વ્યાખ્યા છે, જે કદાચ પચાસથી વધુ વર્ષથી વણઉકેલાયેલા પ્રશ્નનો જવાબ આપી શકે છે. જોકે, તમામ વૈજ્ઞાનિક પ્રગતિની જેમ, આ રચના અંત કરતાં શરૂઆત વધુ છે. આ પદ્ધતિમાં આપણે ઇચ્છીએ છીએ તે બધા ગુણધર્મો છે કે નહીં તે નક્કી કરવા નિષ્ણાતો વચ્ચે વૈજ્ઞાનિક સંવાદ જરૂરી છે. Astra અને મેં સૂચવેલી પદ્ધતિ વ્યવહારમાં ઉપયોગી ઉકેલ કરતાં સૈદ્ધાંતિક ઉકેલ વધુ છે; તેને વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓનાં જાલક અનુકરણો માટે ઉપયોગી બનાવવા હજુ ઘણું કામ કરવાનું બાકી છે. અત્યારે હું એ વિશે ઘણું વિચારી રહ્યો છું કે આ રચના સીમિત જાલક અંતરે પરાવર્તન ધનાત્મકતાની શરત સંતોષે છે કે નહીં. આ શરત જાલકના આ મોડલમાં થતી ગણતરીઓને એવી ક્વૉન્ટમ થિયરી સાથે જોડવામાં મદદ કરે છે જેમાં સંભાવનાઓનું સંરક્ષણ થાય છે.
આ રચના પછી પણ સતત અવકાશ-કાળમાં આંતરક્રિયાઓ ધરાવતા સિદ્ધાંતની વ્યાખ્યા આપવાનો પ્રશ્ન વણઉકેલાયેલો રહે છે. યાંગ–મિલ્સ સિદ્ધાંતના અસ્તિત્વ અંગે OpenAIએ તાજેતરમાં આપેલી સાબિતી આ ખૂટતી કડી પૂરી પાડે છે. માનક મોડલનાં પ્રબળ અને નિર્બળ બળો આ સિદ્ધાંતનાં ઉદાહરણો છે. આના આધારે તેઓ જાલક પરના અતિવ્યાપી ફર્મિયૉનથી શરૂ કરીને સાતત્ય સીમા લેતાં, માનક મોડલનાં ગેજ ક્ષેત્રો અને ફર્મિયૉનને સમાવતા સૌથી સરળ એકીકૃત યાંગ–મિલ્સ સિદ્ધાંતનું અસ્તિત્વ સાબિત કરી શક્યા. મને આશા છે કે આ વિકાસ માનક મોડલ વિશેની આપણી સમજમાં નવી પ્રગતિ લાવશે.
- વિજ્ઞાન
- 2026
લેખક
સંદર્ભો
- 1
પી. એચ. ગિન્સપાર્ગ અને કે. જી. વિલ્સન, “જાલક પર કાયરલ સમમિતિનો અવશેષ(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે)”, Phys. Rev. D 25, 2649 (1982)
- 2
આર. નારાયણન અને એચ. નૉયબર્ગર, “બે શૂન્યાવસ્થાઓના અતિવ્યાપન તરીકે કાયરલ નિશ્ચાયક(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે)”, Nucl. Phys. B 412, 574–606 (1994)
- 3
એમ. લ્યુશર, “ચોક્કસ ગેજ અપરિવર્તિતતા સાથે જાલક પર અબેલિયન કાયરલ ગેજ સિદ્ધાંતો(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે),” §2.4, Nucl. Phys. B 549, 295–334 (1999)
- 4
ડી. કાદોહ અને વાય. કિકુકાવા, “ચોક્કસ ગેજ અપરિવર્તિતતા સાથે જાલક પર ગ્લૅશો–વાઇનબર્ગ–સલામ મોડલની રચના(નવી વિન્ડોમાં ખૂલે છે)”, JHEP 05 (2008) 095


