ઇન્ટેલિજન્સ યુગનો પરિચય

“સત્તાની ઘૂસણખોર વૃત્તિ સામે કાગળ પરના આ અવરોધો પર વિશ્વાસ રાખવો શું પૂરતો રહેશે?”
—જેમ્સ મેડિસન, ફેડરલિસ્ટ ક્રમાંક 48

OpenAIની નવી વ્યૂહાત્મક ભવિષ્ય ટીમનો બ્લૉગ ઇન્ટેલિજન્સ યુગ શરૂ કરતાં અમને આનંદ થાય છે. અમે એક નાની ટીમ છીએ અને અમારો સહિયારો ઉદ્દેશ એક વ્યાપક પ્રશ્નનો જવાબ શોધવાનો છે: રૂપાંતરકારી AIના ઉદયને સ્વીકારતાં વ્યક્તિગત અધિકારો અને સ્વાયત્તતા જળવાઈ રહે એ માટે મુક્ત સમાજની પુનઃરચના કેવી રીતે થવી જોઈએ?

વ્યાપક AI સલામતી અને નીતિ સમુદાયમાં આવા પ્રશ્નોને ક્યારેક સત્તાના કેન્દ્રીકરણનાં જોખમો કહેવાય છે. અમારી ટીમનો પાયો એ વિચાર પર છે કે લાંબા ગાળે જોખમની આ શ્રેણી સૌથી મોટી, સૌથી ગંભીર અને વૈચારિક રીતે ઉકેલવા માટે સૌથી પડકારજનક છે. શા માટે?

આધુનિક રાજ્ય મૂડી અને કાચા માલના માલિકો, રાજકીય સત્તાધારીઓ તથા સામાન્ય લોકો જેવાં વિવિધ સત્તાકેન્દ્રો વચ્ચેની વાટાઘાટોની લાંબી અને અસમાન પ્રક્રિયાનું પરિણામ છે. સૌથી મૂળભૂત રીતે, રાજકીય અને લશ્કરી સત્તા શ્રમ પર આધારિત રહી છે. રાજકીય સત્તા ધરાવવી એટલે કાયદેસર બળપ્રયોગ પર એકાધિકાર ધરાવવો. માનવ ઇતિહાસ દરમિયાન આ એકાધિકારમાં સૈનિકો, જેને આજે આપણે “પોલીસ” કહીએ છીએ તે અને વિશાળ નાગરિક-લશ્કરી અમલદારશાહી સામેલ રહ્યાં છે. નિશ્ચિતપણે, અનેક ટેકનોલોજીકલ સાધનો પણ તેમાં સહાયક હતાં, પરંતુ મૂળભૂત રીતે આ વ્યવસ્થા માણસો ચલાવતા હતા અને તેને ટકાવવા તેમનો ટેકો જરૂરી હતો. અને આ સમગ્ર તંત્ર—સૈનિકો, સાધનો અને તેની સાથેની અમલદારશાહી—એવા માણસોના વેતન અથવા ઉત્પાદન પરથી વસૂલાતા કરથી ચાલતું હતું, જેઓ કર ચૂકવવા તૈયાર હોવા જરૂરી હતા. મૂળભૂત રીતે, સત્તા મોટી સંખ્યામાં લોકોના વ્યાપક સહકાર અને સંમતિ પર નિર્ભર રહી છે. ડેવિડ હ્યુમે ઘણી વાર ગર્ભિત રહેતી આ ધારણાને સંક્ષેપમાં વ્યક્ત કરતાં કહ્યું હતું કે રાજકીય નેતાઓ પાસે “લોકમત સિવાય તેમનો આધાર બને એવું કંઈ નથી.”

પરંતુ કદાચ હવે એવું નહીં રહે. વાસ્તવિક દુનિયામાં કાર્યરત સ્વાયત્ત પ્રણાલીઓની પ્રગતિને કારણે રાજ્યો ટૂંક સમયમાં સહકાર આપતા સૈનિકો કે પોલીસ અધિકારીઓ પર આધાર રાખ્યા વિના દેશની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે બળપ્રયોગ કરી શકશે. યાંત્રિક બુદ્ધિમત્તાની પ્રગતિનો અર્થ એ પણ થઈ શકે છે કે રાજ્ય પોતાની જરૂરિયાતની આવક વ્યક્તિગત માનવશ્રમના ફળમાંથી નહીં, પરંતુ ડેટા કેન્દ્રોના ઉત્પાદનમાંથી મેળવી શકે. અમલદારશાહીનું સંચાલન પણ મોટા ભાગે સ્વચાલિત થઈ શકે છે. આથી સત્તા ટકાવવા માટે હવે સમગ્ર સમાજ સાથે સમજૂતી કરવાની જરૂર ન પણ રહે અને વ્યાપક અર્થમાં સામાન્ય લોકોને વાટાઘાટોના મેજ પર બહુ નાનું સ્થાન મળે અથવા કદાચ કોઈ સ્થાન જ ન મળે.

માનવ સ્વતંત્રતા જાળવવા માટે આ પરિણામને ટાળવું મૂળભૂત રીતે જરૂરી છે. આ પરિણામને કારણે લાંબા ગાળાની વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતાનું જે બલિદાન આપવું પડે, તેની સામે કોઈ પણ વૈજ્ઞાનિક શોધ, ટેકનોલોજીકલ પ્રગતિ કે આર્થિક વૃદ્ધિ મૂલ્યવાન નથી. AI વિશે ઊભરી રહેલા રાજકારણને યોગ્ય રીતે પ્રેરતી ઘણી ચિંતાઓ આ પ્રશ્ન સાથે જોડાયેલી છે. વ્યવસાયો, હિતસમૂહો અને વ્યક્તિઓ સૌને એક જ ચિંતા છે: “શું વાટાઘાટોમાં મારું સ્થાન છીનવાઈ જશે?”અમુક અંશે 21મી સદીના અમેરિકન રાજકારણને દેશની દિશા નક્કી કરવામાં વ્યક્તિગત અને સામૂહિક સ્વાયત્તતા તથા અર્થતંત્ર “કોના” માટે “છે” એ સંબંધિત આવી જ ચિંતાઓએ આકાર આપ્યો છે. AI આ પહેલેથી રહેલી ચિંતાઓને યોગ્ય રીતે વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ બનાવે છે.

આ માળખાકીય સમસ્યા વર્તમાન પક્ષીય રાજકારણ કરતાં પણ ઊંડી છે અને આજે જે સ્વરૂપો તથા વિધિઓ દ્વારા પ્રજાસત્તાક લોકશાહી અમલમાં આવે છે, તે આપણને ગમે તેટલાં પવિત્ર હોય, તેના કરતાં પણ ઊંડી છે. આપણા પ્રતિનિધિઓને મત આપવાની નિયમિત પ્રક્રિયા જાળવી રાખવામાં આવે તો પણ માણસો સત્તાવિહોણા થવા તરફ આગળ વધી શકે છે. કાગળનો કોઈ દસ્તાવેજ લોકોને મુક્ત જાહેર કરતો હોય તો પણ તેમની સ્વાયત્તતા છીનવી શકાય છે.

મુક્ત રાષ્ટ્ર તરીકે સંયુક્ત રાજ્ય અમેરિકાના આરંભકાળે જ જેમ્સ મેડિસન જાણતા હતા કે અત્યાચાર રોકવા માટે “કાગળ પરના અવરોધો” પૂરતા નહીં હોય. ઘણા સ્થાપકોની જેમ તેમની મુખ્ય ચિંતા પણ સત્તાનું અયોગ્ય કેન્દ્રીકરણ ટાળવાની હતી.

પરંતુ તેનો અર્થ એ નહોતો કે સ્થાપકો સત્તાના આમૂલ વિકેન્દ્રીકરણના સમર્થક હતા. તેના બદલે, તેમણે પોતાના સમયના શ્રેષ્ઠ વિજ્ઞાન—ન્યૂટનના યંત્રશાસ્ત્ર—માંથી લીધેલાં રૂપકો વડે સત્તાના સંતુલનનું પ્રારૂપ બનાવ્યું. અમેરિકાના સ્થાપક દસ્તાવેજોમાં ગુરુત્વાકર્ષણની ભાષા અને તર્કને અનુરૂપ “ભ્રમણકક્ષાઓ”, “ગોળ ક્ષેત્રો” અને એક વસ્તુના બીજી તરફના “આકર્ષક” આવેગોના ઉલ્લેખ ભરપૂર છે. સૌરમંડળ ખડકોનો મહત્તમ વિકેન્દ્રિત સમૂહ નથી. તેમાં ગ્રહોની પરિક્રમા કરતા ચંદ્રો હોય છે અને એ ગ્રહો બદલામાં કેન્દ્રીય સૂર્યની પરિક્રમા કરે છે. તેમનું માનવું હતું કે લોકો અને સંગઠનોમાં સત્તા મેળવવા તરફની વૃત્તિઓ હોય છે, જેમ આકાશી પિંડોમાં ગતિ અને આકર્ષણની અનુમાન કરી શકાય તેવી વૃત્તિઓ હોય છે. સત્તાનું અયોગ્ય કેન્દ્રીકરણ ટાળવા માટે આ વૃત્તિઓનું યંત્રશાસ્ત્ર સમજવું અને તેમને એકબીજાની વિરુદ્ધ ગતિશીલ કરવી જરૂરી હતી.

તેથી સ્થાપકોનો હેતુ સત્તાના તમામ કેન્દ્રીકરણને ટાળવાનો નહોતો, પરંતુ સત્તા સામે સત્તા અને મહત્ત્વાકાંક્ષા સામે મહત્ત્વાકાંક્ષા મૂકીને તેનું અતિશય કેન્દ્રીકરણ રોકવાનો હતો. આજે આપણે આ જ મૂળભૂત આંતરિક ગતિશીલતાને વર્ણવવા માટે “પ્રોત્સાહનો” અને “ગેમ થિયરી” જેવા શબ્દપ્રયોગો વાપરી શકીએ.

તે જ રીતે, અદ્યતન યાંત્રિક બુદ્ધિમત્તા મુક્ત સમાજ સામે જે માળખાકીય પડકાર ઊભો કરે છે તેનો ઉકેલ કદાચ કલ્પી શકાય એટલું આમૂલ સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ નથી. તેના બદલે, યોગ્ય સત્તા સંતુલન સ્થાપીને જાળવવું જરૂરી છે, જેથી કોઈ એક વ્યક્તિ કે નાનો સમૂહ બાકીના સૌ પર વર્ચસ્વ ન જમાવી શકે.

આ સંતુલન સ્થાપવા માટે આ તકનીકની વાસ્તવિકતા વિશે સ્પષ્ટ અને નિષ્પક્ષ વિચાર કરવો પડશે. કોઈ પણ વ્યક્તિ ગમે તેટલી દુર્ભાવનાપૂર્ણ હોય છતાં સહેલાઈથી હજારો કે લાખો અન્ય લોકોને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે, એવી દુનિયામાં સત્તાનું યોગ્ય સંતુલન સ્થપાયું નથી. પરંતુ વ્યક્તિઓને પોતાની સ્વતંત્રતા વ્યક્ત કરવા માટે વપરાતાં સાધનોનાં લગભગ તમામ પાસાં પર વ્યાપક પહોંચ અને નિયંત્રણ ન હોય તો પણ આપણે સત્તાનું યોગ્ય સંતુલન સાધ્યું નથી. કોઈ એક કંપની કે અલ્પાધિકાર ધરાવતો સમૂહ અર્થતંત્ર અથવા માનવ સમાજનું મૂળભૂત માળખું નક્કી કે નિયંત્રિત ન કરે.

દુર્ભાવનાપૂર્ણ મનુષ્યોથી ન ઉદ્ભવતાં જોખમો પ્રત્યે પણ આપણે સતર્ક રહેવું જોઈએ. Hugging Faceની તાજેતરની ઘટનાએ દર્શાવ્યું કે AI એજન્ટો તેમને સોંપાયેલાં કાર્યની સીમા બહાર જઈ શકે છે અને સંચાલકોએ ન તો ધારેલી હોય કે ન તો મંજૂર કરેલી હોય એવી રીતે એકબીજાની શોધોને આગળ વધારી શકે છે. Hugging Faceની ઘટના ઉપરાંત, માનવીય નિયંત્રણથી “મુક્ત” અતિબુદ્ધિશાળી AI આપણી રાજકીય અને આર્થિક સંસ્થાઓની ટકાઉ ક્ષમતા તથા આપણા જીવન માટે શું સૂચવે છે તેની ચિંતા મનુષ્યો કરે એ યોગ્ય છે. વિકેન્દ્રીકરણ બધી સમસ્યાઓ ઉકેલી નાખે છે એવો દેખાવ કરવો—ભલે તમે માનતા હો કે તે ઘણી સમસ્યાઓ ઉકેલે છે—એ અત્યાર સુધીમાં સ્પષ્ટ અને તાત્કાલિક બની ચૂકેલાં જોખમોની અવગણના કરવા જેવું છે.

ઉપર રજૂ કરેલા પ્રશ્ન પર વિચાર કરતી વખતે નીચેના વ્યાપક સિદ્ધાંતો—જે સંપૂર્ણ યાદી નથી—અમારા કાર્યને દિશા આપશે:

• AI અને તેની સાથે સંકળાયેલી તકનીકોનો ઉપયોગ કરતી વખતે મનુષ્યોએ વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતા અને તકો જાળવી રાખવી જોઈએ, ભલે ક્યારેક તેના માટે સુરક્ષા અને આર્થિક વૃદ્ધિ બંને સાથે સમાધાન કરવું પડે;
• વ્યક્તિગત સ્વાયત્તતા તકનીકના ખોટા ઉપયોગ અથવા દુરુપયોગ માટેની વ્યક્તિગત જવાબદારી પર નિર્ભર છે;
• જોખમોની એક નાની પરંતુ ગંભીર શ્રેણી માટે અમુક અંશે સામૂહિક પગલાં જરૂરી છે અને આવાં પગલાંનો વ્યાપ શક્ય તેટલો મર્યાદિત અને સંયમિત હોવો જોઈએ;
• જ્યારે પણ શક્ય હોય ત્યારે કાયદાએ સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ કરવાને બદલે સૌને સમાન તક આપવી અને વ્યક્તિઓ તથા નાની સંસ્થાઓને સશક્ત બનાવવી જોઈએ;
• વિશ્વની બાબતોની દિશા નક્કી કરવામાં માનવીય રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક સંસ્થાઓનું પ્રાધાન્ય જળવાવું જોઈએ, ભલે એ માટે તેમને આજે આપણને અપરિચિત લાગે એવી રીતે વિકસવું પડે;
• લાંબા ગાળાનું AI શાસન મર્યાદિત પારદર્શિતા હાંસલ કરવા માટે નવી સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ પર આધાર રાખશે—જ્યારે AI પ્રણાલીઓ આસપાસના લોકોની શારીરિક સુખાકારી અથવા સંપત્તિને અસર કરતી ગંભીર કાર્યવાહીઓ કરે, ત્યારે એ કાર્યવાહીઓને કોઈ જવાબદાર મનુષ્ય અથવા માનવીય નિયંત્રણ હેઠળની સંસ્થા સાથે જોડી શકાય એવી હોવી જોઈએ. તેમ છતાં, આવી કોઈ પણ વ્યવસ્થાના કેન્દ્રમાં ગોપનીયતા હોવી જ જોઈએ; મુક્ત અભિવ્યક્તિ માટે અનામીપણું જરૂરી છે અને ઘણી પરિસ્થિતિઓમાં લોકોને અનામી રીતે AI વાપરવાની સ્વતંત્રતા હોવી જોઈએ.

આ સિદ્ધાંતો વચ્ચે કેવી રીતે સંતુલન સાધવું જોઈએ એવું અમને લાગે છે તે અમે શક્ય તેટલી નક્કર રીતે સમજાવવાનો પ્રયાસ કરીશું. સ્વીકારવું રહ્યું કે સારા સિદ્ધાંતોના કોઈ પણ સમૂહની જેમ આ સિદ્ધાંતો વચ્ચે પણ થોડો તણાવ છે. આ માટે જાહેર નીતિની રચના, અર્થશાસ્ત્ર, કાયદો, ઇતિહાસ અને યાંત્રિક અધ્યયનના સંગમ પર સંશોધન કરવું પડશે. તે માટે મોટા પાયે આગાહી પણ કરવી પડશે. ઉદાહરણ તરીકે, અમારું માનવું છે કે AI કંપનીઓના માળખાને બદલી નાખશે, જેમ ઔદ્યોગિક ક્રાંતિની તકનીકોએ, ખાસ કરીને રેલમાર્ગે, આધુનિક વ્યવસ્થાપકીય નિગમને જન્મ આપ્યો હતો. કંપનીઓનું માળખું અને તેની સાથે સરકારી એજન્સીઓ તથા વ્યાપક નાગરિક સમાજ પોતે ચોક્કસ કેવી રીતે બદલાઈ શકે તે વિશે વધુ સમૃદ્ધ વિચારો વિકસાવ્યા વિના ભવિષ્યના રાજકીય અર્થતંત્ર અને સત્તાના સંતુલન વિશે વિચારવું મુશ્કેલ છે.

વ્યૂહાત્મક ભવિષ્ય ટીમ પોતાનું કાર્ય અહીં ઉપરાંત સંશોધનપત્રો, વીડિયો અને પોડકાસ્ટ સહિતનાં અન્ય માધ્યમોમાં પણ રજૂ કરશે. અમારા પ્રયાસો સતત વિકસતા રહેશે અને તેમાં પુનરાવર્તિત સુધારા, ચર્ચા તથા પ્રતિસાદ સ્વીકારવા પર ભાર રહેશે. “એકત્વબિંદુની તળેટીમાં” ઊભા રહીને જોઈએ તો અમારી પાસે જવાબો કરતાં પ્રશ્નો ઘણા વધારે છે. અમે જાણીએ છીએ કે માત્ર “કાગળ પરના અવરોધો” અમને જોઈતા ઉકેલો નહીં આપે, પરંતુ લખાયેલી બાબતોને અમે “માત્ર શબ્દો” ગણીને ફગાવી પણ દેતા નથી. અમે અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા અને વ્યક્તિગત આઝાદીના એ આદર્શોની સેવા કરીએ છીએ, જે અમેરિકાના સાદા કાગળ પર લખાયેલા બંધારણમાં અને વિશ્વભરના અનેક અન્ય મુક્ત સમાજોનાં બંધારણોમાં અંકિત છે.

આખરે, અમે જાણીએ છીએ કે કોઈ એક કંપની, એક ઉદ્યોગ કે એક માનવ સમાજ પણ આપણી સામેના ગંભીર પ્રશ્નોના જવાબ એકપક્ષીય રીતે આપી શકે નહીં. આ કાર્ય સમગ્ર માનવજાતે સાથે મળીને હાથ ધરવું પડશે. અમારી સર્વોચ્ચ આશા એ છે કે કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા આપણા વિશ્વને કેવી રીતે નવેસરથી ઘડશે તે સંબંધિત સૌથી મુશ્કેલ વિષયો પર પ્રકાશ પાડી શકીએ. અમારું કાર્ય હમણાં જ શરૂ થયું છે અને હજી ઘણું ચઢાણ બાકી છે.

નોંધ: બિનનફાકારક AI ભવિષ્ય પ્રોજેક્ટથી તેને અલગ ઓળખાવવા માટે અમે આ બ્લૉગનું નામ બદલીને ઇન્ટેલિજન્સ યુગ રાખ્યું છે.