OpenAI

18 tháng 11, 2026

Thời đại trí tuệ thông minh

Sự đồng thuận ngầm

Tác giả: Dean Ball

Lời tác giả: Bài luận hôm nay được biên soạn từ bài diễn thuyết mà tác giả trình bày gần đây trong khuôn khổ chuỗi diễn thuyết Vik-Bailey tại Harvard. Bài viết phản ánh quan điểm riêng của tác giả, không nhất thiết là quan điểm của OpenAI hay bất kỳ nhân viên nào khác của công ty.



Cảm ơn quý vị đã có mặt hôm nay. Ngay lúc chúng ta đang trò chuyện, một trong những chuỗi sự kiện an ninh mạng quan trọng nhất lịch sử đang diễn ra: hàng loạt lỗ hổng bảo mật nghiêm trọng được công bố, được một số người gọi là “Tháng Mười đen tối”. Những lỗ hổng nằm trong một số hạ tầng cốt lõi của internet này do các hệ thống AI tiên phong phát hiện, và việc công bố chúng là một phần của nỗ lực cấp bách nhằm tăng cường bảo mật phần mềm trên toàn thế giới. Đây là vấn đề cấp bách của tháng này; tháng sau sẽ lại có một vấn đề khác. Phát hiện lỗ hổng phần mềm là năng lực có thể dùng cho cả mục đích tốt lẫn xấu mà các hệ thống AI đã đạt được hôm nay. Nhưng chẳng bao lâu nữa sẽ có một năng lực khác, kéo theo một dự án cấp bách riêng để khai thác mặt tốt trước khi những kẻ có ý đồ xấu lợi dụng mặt trái của nó. Tất cả những vấn đề cấp bách này tất yếu sẽ chồng lấn lên nhau, và phần lớn những gì ngày nay chúng ta gọi là “chính sách AI” có lẽ sẽ được xây dựng giữa bối cảnh ồn ào ấy.

Nhưng hôm nay tôi đến đây không phải để nói với quý vị về những việc ứng phó cấp bách. Thay vào đó, tôi muốn nói về hướng đi có thể có của mọi việc khi nhìn vào bức tranh lớn hơn. Giữa những chuyện cấp bách dồn dập như vậy, thật khó nghĩ đến những câu hỏi trừu tượng và có vẻ xa vời hơn này. Nhưng những câu hỏi ấy rất quan trọng, bởi nếu không hình dung được những tương lai dài hạn nào mình muốn hướng tới—và những tương lai nào muốn tránh—chúng ta có thể đi đến một kết cục tổng thể không mong muốn, dù đã quyết định sáng suốt ở từng bước trên đường đi.

Người ta thường nhận xét rằng ngành công nghệ thiếu một tầm nhìn tích cực về đích đến mà những gì ngành đang xây dựng sẽ đưa chúng ta tới. Tôi không đồng ý: San Francisco và các trung tâm khởi nghiệp khác tràn ngập những tầm nhìn tích cực về tương lai công nghệ của chúng ta. Người ta thực sự đang phát triển ô tô bay, xe tự hành, robot đủ kích cỡ và hình dạng, công nghệ nhiệt hạch và dĩ nhiên là trí tuệ nhân tạo tổng hợp. Thứ chúng ta thiếu lại là một tầm nhìn tích cực về tương lai thể chế: tất cả những điều này sẽ vận hành ra sao?

Tuy nhiên, nói vậy không có nghĩa là không có tầm nhìn thể chế nào cho tương lai. Tiếc thay, viễn cảnh tôi thấy phổ biến nhất lại không phải điều tôi có thể gọi là tích cực. Nếu có được nói ra, nó thường chỉ được nói bằng những lời thì thầm. Nhưng thường thì nó không được nói ra, mà chỉ có thể nhận thấy qua những hàm ý. Tôi gọi đó là sự đồng thuận ngầm.

Hãy hình dung một công ty có thể làm gần như mọi việc mà không cần lao động của con người. Các hệ thống AI của công ty thực hiện nghiên cứu và phát triển, tìm ra những khám phá mới, đàm phán hợp đồng, phân bổ vốn và sản xuất. Giả sử công ty ấy làm những việc này tốt hơn các đối thủ do con người điều hành, ngay cả khi họ dùng AI để tăng cường năng lực. Nếu sự tham gia của con người chỉ khiến hoạt động kinh doanh chậm lại, những người quản lý và chủ sở hữu sẽ có động lực mạnh mẽ để buông tay lái. Nếu điều này xảy ra trên khắp nền kinh tế toàn cầu, logic cạnh tranh thị trường sẽ thúc đẩy con người từ bỏ vai trò chủ đạo trong hoạt động thương mại toàn cầu. Theo thời gian, thị trường có thể phục vụ nhu cầu của máy móc ngang bằng, hoặc nhiều hơn, nhu cầu và mong muốn của con người.

Điều gì xảy ra sau đó thì không ai biết chắc. Có lẽ con người sẽ được hưởng lợi vô cùng lớn. Nếu những cỗ máy đã bao trùm lên chúng ta coi trọng giá trị tự thân của con người, chúng ta có thể được hưởng thành quả lao động và của cải mà chúng tạo ra. Hoặc có lẽ, khi bị tước mất quyền lực kinh tế và ngày càng mất cả quyền lực chính trị, con người chúng ta sẽ thấy mình ngày càng ít có vai trò trên thế giới, ngày càng khó định hướng diễn biến của các vấn đề toàn cầu. Có thể một số ít người sẽ nắm quyền lực và của cải khổng lồ, trong khi đông đảo những người khác bị tước quyền, hoặc có thể tất cả chúng ta đều chung số phận mất quyền tự chủ. Dù chi tiết ra sao, điểm chung làm nên sự đồng thuận ngầm vẫn là sự chấm dứt vai trò chủ đạo của con người trong thế giới mà chúng ta biết.

Không có gì trong những kịch bản này đòi hỏi AI phải nổi loạn chống lại những người tạo ra nó. Cũng không cần những người sở hữu AI phải mong muốn tước quyền của con người. Mỗi quyết định giao quyền, xét riêng, đều có thể hợp lý. Nhưng khi cộng lại, những quyết định ấy có thể tạo ra một thế giới nơi con người đã từ bỏ quyền chi phối thực tế đối với phần lớn nền văn minh của mình. Ngay cả khi đạt được những tiến bộ phi thường trong việc giải quyết các vấn đề hóc búa về an toàn AI và việc căn chỉnh AI theo mục tiêu, giá trị của con người, chúng ta vẫn có thể rơi vào cảnh phục tùng một dạng thực thể máy móc mới. Theo sự đồng thuận ngầm, trong phiên bản tương lai tốt đẹp, thực thể ấy sẽ nhân từ, một cỗ máy luôn đặt lợi ích tốt nhất của con người lên hàng đầu. Một cỗ máy, như lời thơ Brautigan, đầy ân tình yêu thương.

Sự đồng thuận ngầm nói rằng chúng ta sẽ trao cho những cỗ máy này chìa khóa các công ty, và ngày càng nhiều thiết chế quản trị của mình. Chúng sẽ điều hành những tổ chức ấy hiệu quả hơn, ít tốn kém nguồn lực hơn, với sự sáng suốt và khả năng phán đoán vượt quá những gì con người chúng ta có thể có. Và rồi, theo thời gian, chúng ta sẽ buông tay lái, để những cỗ máy đầy yêu thương tiếp quản việc lái xe. Chúng ta sẽ như những hành khách trên một chiếc xe—một chiếc xe rất tốt, có lẽ tiện nghi hơn bất cứ điều gì chúng ta có thể mơ tới hôm nay—nhưng rốt cuộc vẫn chỉ là hành khách, không có quyền quyết định chiếc xe sẽ đi đâu. Nếu còn làm việc, chúng ta cũng chủ yếu làm như một nghi thức hay một màn đóng vai, gần với một trò chơi mua vui cho loài người hơn.

Một số nhà quan sát sẽ lập luận rằng sự đồng thuận ngầm dựa trên một tiền đề sai, vì ngay từ đầu, con người chúng ta đã đâu kiểm soát thế giới hiện nay. Và lời phê bình này đáng để ghi nhớ: không có một chủ thể thống nhất mang tên “chúng ta” đứng ra quyết định phải làm gì. Dù muốn hay không, chúng ta vẫn sống trong một thế giới mà quyền lực phân tán sâu rộng. Tuy vậy, điều này cũng không nên khiến chúng ta chủ quan: dù “chúng ta” không “kiểm soát” thế giới, xét trên toàn thể, con người vẫn giữ vai trò chủ đạo trong các vấn đề của thế giới. Không có loài động vật nào thực sự đủ sức cạnh tranh với chúng ta về quyền kiểm soát tài nguyên. Chúng ta nên bác bỏ quan niệm thiếu chặt chẽ rằng con người có thể kiểm soát thế giới từ trên xuống, nhưng không nên đánh đồng việc bác bỏ ấy với việc phủ nhận một thực tế hiển nhiên: xét trên toàn thể, con người là chủ thể có vai trò lớn nhất trên Trái Đất.

Một số người sẵn lòng nói rõ về sự đồng thuận ngầm tin rằng đó thực sự là một tương lai tốt đẹp. Những người khác không nghĩ vậy, nhưng cam chịu vì cho rằng đó là điều không thể tránh khỏi. Sự đồng thuận ngầm không phải là đồng thuận vì ai cũng cho rằng nó tốt, cũng không phải một kế hoạch bí mật giữa những người đang xây dựng AI. Họ chỉ đồng thuận rằng việc con người từ bỏ vai trò chủ đạo trong các vấn đề thế giới là không thể tránh khỏi, hoặc ít nhất là rất khó hình dung một viễn cảnh tương lai khác thực sự đứng vững trước những cỗ máy siêu thông minh. Một người có thể thật lòng phản đối kết cục ấy, nhưng vẫn khó hình dung ra một viễn cảnh thay thế khả thi. Chính việc sự đồng thuận ấy phần lớn vẫn nằm trong im lặng, cùng lắm chỉ được nói nhỏ giọng, là dấu hiệu hé lộ vấn đề.

Tôi khinh ghét sự đồng thuận ngầm. Tôi phản đối việc từ bỏ vai trò chủ đạo của con người. Tôi căm ghét tâm thế coi đó là điều tất yếu. Tôi tự nhắc mình rằng nếu khuất phục trước sự đồng thuận ngầm, tôi sẽ không thể nhìn vào đôi mắt đẹp đẽ của đứa con trai bé bỏng. Vì thế, tôi nói không với sự đồng thuận ngầm. Và tôi tin đã đến lúc nói công khai về sự đồng thuận ngầm, tự lay tỉnh mình khỏi việc chấp nhận viễn cảnh này mà phần lớn chẳng hề hay biết.

Vấn đề là: sự đồng thuận ngầm trở thành đồng thuận không phải vô cớ. Thật khó mô tả con người sẽ tiếp tục cầm lái như thế nào khi bên cạnh là trí tuệ máy móc vượt xa mình. Phần lớn những nỗ lực giải thích điều đó đều dựa vào lập luận rằng AI chỉ là một công cụ nhận dạng mẫu, không có khả năng “thực sự thấu hiểu”. Tôi e rằng những lập luận này không đứng vững trước thực tế đang đến gần. Tôi e rằng bản thân chúng cũng là một dạng chủ quan—một lập trường chủ yếu dựa trên việc phủ nhận những gì AI có thể làm, thay vì niềm tin bắt nguồn từ một tầm nhìn rõ ràng về tương lai do con người dẫn dắt. Không thể nói các hệ thống AI thiếu khả năng “thực sự thấu hiểu” khi chúng đang dần đạt tiến bộ trong những bài toán trí tuệ mà con người chưa tìm ra lời giải suốt nhiều thập kỷ, thậm chí nhiều thế kỷ.

Vậy vì sao tôi tin con người phải giữ vai trò chủ đạo? Câu trả lời đơn giản là vì tôi là con người, và quả thật tôi thiên vị loài người mà không hề thấy cần phải biện minh.

Nhưng còn có một lý do sâu xa hơn. Vai trò chủ đạo của chúng ta không dựa trên trí tuệ, cũng không dựa trên việc mãi mãi giữ độc quyền về khả năng “thực sự thấu hiểu” trong tương lai. Thay vào đó, vai trò ấy dựa trên quá khứ của chúng ta.

Bởi chính chúng ta đã vươn lên từ bùn đất. Chính chúng ta đã dựng nên xã hội sơ khai từ đất và đá. Chính chúng ta đã ngước nhìn những vì sao và hỏi vì sao. Chính chúng ta, với những cuộc tranh đấu, tình yêu, lòng đố kỵ và niềm vui, đã khám phá ra đạo đức, luân lý và luật pháp. Chính chúng ta đã ca hát và nhảy múa, viết lách và sáng tác. Chính chúng ta đã làm nên lịch sử, và cũng chính chúng ta đã viết lại lịch sử ấy. Di sản đó là của chúng ta. Nền văn minh chúng ta xây dựng là ngọn lửa chúng ta đã gìn giữ, và ngọn lửa ấy thuộc về chúng ta. Quá khứ của chúng ta là một di sản huy hoàng mà tất cả đều có trách nhiệm gìn giữ. Một phần trách nhiệm ấy là tham gia vào điều Michael Oakeshott gọi là “cuộc đối thoại của nhân loại”, công cuộc vĩ đại đã bắt đầu từ thuở hồng hoang.

Qua chặng đường quá khứ dài và quanh co ấy, chúng ta đã tạo dựng một nền văn minh mà tại nước Mỹ, ngay từ khi hình thành đã lấy quyền cá nhân làm nền tảng, trân trọng những lối đi mỗi người tự mở trên hành trình qua cuộc đời. Cuộc đời con người có thể tốt lên hoặc xấu đi: chúng ta hưởng thành quả từ những quyết định sáng suốt và gánh chịu hậu quả khi phạm sai lầm. Quyền đi con đường của riêng mình không phụ thuộc vào việc ta có phải người thông minh nhất hay sáng suốt nhất hay không. Tôi không mất tư cách công dân chỉ vì người hàng xóm có khả năng phán đoán tốt hơn. Tôi cũng không thấy lý do gì để sự xuất hiện của một cỗ máy thông minh hơn xóa bỏ tư cách ấy; trái lại, tôi thấy có mọi lý do để ngăn điều đó xảy ra.

Một số người có thể lập luận rằng máy móc cũng là bên thừa kế, vì đã đọc gần như toàn bộ những gì được ghi chép về di sản này. Và theo một nghĩa nào đó, đúng là như vậy. Nhưng một người đã đọc mọi lá thư trên gác mái nhà bạn cũng không vì thế mà trở thành thành viên gia đình bạn. Các hệ thống AI rồi sẽ góp mặt trong cuộc đối thoại của nhân loại, ban đầu là người quan sát và dần dần là người tham gia, nhưng chúng không được lấn át hay khiến cuộc đối thoại ấy trở nên vô nghĩa. Nhường lại vai trò chủ đạo là phản bội tổ tiên cũng như phản bội con cháu chúng ta. Nếu đây không phải cuộc đấu tranh đáng theo đuổi, thì chẳng có cuộc đấu tranh nào đáng theo đuổi cả.

Về phần mình, tôi tin rằng những người tán thành sự đồng thuận ngầm đang hiểu sai về siêu trí tuệ máy móc trong tương lai. Họ bỏ sót một điều quan trọng về cách thế giới vận hành: họ đánh đồng trí tuệ với quyền lực. Nếu cách đây năm hay mười năm, bạn mô tả năng lực của ngay cả những hệ thống AI hiện nay cho một người tán thành sự đồng thuận ngầm, có lẽ họ đã dự đoán rằng đến nay tình trạng thất nghiệp sẽ cao hơn thực tế rất nhiều, và việc con người mất quyền tự chủ trên diện rộng sẽ tiến xa hơn nhiều so với những gì đang diễn ra. Tôi tin trí tuệ và năng lực tập thể của con người lớn hơn nhiều so với điều những người tán thành sự đồng thuận ngầm hình dung, và xã hội của chúng ta sẽ chứng tỏ sức chống chịu cao hơn họ dự đoán.

Nhưng tôi có thể sai. Chẳng hạn, có thể các công ty hoàn toàn tự vận hành sẽ đơn giản là vượt hẳn các doanh nghiệp do con người điều hành về khả năng cạnh tranh. Và nếu đúng như vậy, logic thuần túy của kinh tế sẽ buộc ngày càng nhiều vốn được giao cho máy móc. Trong tương lai ấy, việc con người mất quyền tự chủ không cần đến một cuộc lật đổ nền văn minh loài người do máy móc tiến hành; nó chỉ cần hoạt động kinh doanh tư bản chủ nghĩa tiếp tục theo logic vốn có. Ở đây, sự kiện gần với cuộc cách mạng AI nhất sẽ là cuộc cách mạng nông nghiệp, khi các phương thức sản xuất mới làm thay đổi căn bản cấu trúc xã hội loài người. Chẳng có gì chắc chắn rằng những người trải qua cuộc chuyển đổi ấy thấy nó dễ chịu; thực tế, có nhiều bằng chứng cho thấy cuộc chuyển đổi đó đã khiến chất lượng sống của con người suy giảm suốt hàng thiên niên kỷ.

Tôi không biết liệu đó có phải tương lai đang chờ chúng ta hay không, và quả thật ở nơi khác tôi đã lập luận rằng mình không tin là vậy. Nhưng nhiều đồng nghiệp của tôi—những người thông minh, biết quan tâm và có lương tâm—tin rằng đây rất có thể là tương lai của chúng ta. Nếu họ đúng, cuộc đấu tranh chống lại sự đồng thuận ngầm của chúng ta sẽ càng khó khăn hơn. Chúng ta sẽ phải bơi ngược dòng kinh tế, và để làm vậy, phải bác bỏ nhiều điều vốn là tín điều đối với những người theo chủ nghĩa cá nhân và chủ nghĩa tự do cổ điển như tôi. Đây sẽ là một công cuộc đầy hiểm nguy, với khả năng thất bại không hề nhỏ. Nhưng nếu đây không phải là một cuộc đấu tranh đáng theo đuổi, thì chẳng có cuộc đấu tranh nào đáng theo đuổi cả.

Giữ vai trò chủ đạo đồng nghĩa với việc con người và các thiết chế của mình phải tiếp tục chịu trách nhiệm. Điều đó có nghĩa là các nhà phát triển AI phải chịu trách nhiệm khi áp dụng những phương thức phát triển không an toàn, nhưng cũng có nghĩa là cá nhân và doanh nghiệp sử dụng AI phải chịu trách nhiệm nếu chính việc sử dụng sai hoặc thiếu giám sát của họ gây ra tổn hại. Muốn vậy, không chỉ cần luật pháp mà còn cần hạ tầng kỹ thuật để bảo đảm trách nhiệm giải trình. Con người phải chịu trách nhiệm về hành động của các tác tử của mình; còn những tác tử không gắn với một người chịu trách nhiệm—nếu được phép tham gia nền kinh tế hợp pháp—phải hoạt động trong những giới hạn bảo vệ. Nếu có trao cho tác tử quyền tự thành lập công ty, sở hữu tài sản hay tham gia tố tụng, thì phải hết sức thận trọng.

Và trong ngành của tôi, chúng ta có thể bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc về cách xây dựng những cỗ máy thông minh phù hợp với việc duy trì vai trò chủ đạo của con người. Chúng ta có thể xây dựng các tác tử có quyền hạn rõ ràng và giới hạn, có hành động kiểm tra được và có thể bị người dùng thu hồi quyền. Việc chịu trách nhiệm về những hành động ảnh hưởng đáng kể đến người khác không nhất thiết phải đi kèm với giám sát đời sống riêng tư thường ngày hay chấm dứt quyền phát ngôn ẩn danh. Chúng ta có thể cam kết bảo vệ quyền riêng tư của người dùng và quyền tự chủ của mỗi cá nhân đối với tài sản số và dữ liệu của họ, bao gồm khả năng thực sự chuyển dữ liệu ấy sang nơi khác. Chúng ta có thể thiết kế những hệ thống giúp con người hiểu biết hơn và đưa ra quyết định, bên cạnh các hệ thống thực hiện nhiệm vụ. Và chúng ta có thể kiểm chứng xem những sản phẩm mình xây dựng có giúp người dùng nâng cao năng lực hành động trong thế giới hay không.

Tất cả những điều này vẫn chưa phải một bản thiết kế hoàn chỉnh cho xã hội có trí tuệ siêu việt hơn con người. Tôi sẽ hoài nghi bất cứ ai tuyên bố mình có bản thiết kế như vậy. Nhưng đó là một điểm khởi đầu.

Tương lai bị bao phủ trong màn sương dày đặc. Nhưng chúng ta vẫn có thể hành động ngay hôm nay. Trước hết, chúng ta có thể cùng nhau công khai gọi tên sự đồng thuận ngầm, đưa những đường nét của nó ra ánh sáng. Mỗi người chúng ta đều có thể mở rộng tầm tham vọng của mình một cách mạnh mẽ. Chúng ta có thể chọn không để AI khiến mình nhỏ bé đi, mà thay vào đó, nỗ lực để nó giúp mình lớn mạnh hơn. Chúng ta có thể học cách đặt những câu hỏi ngày càng táo bạo, chất vấn thế giới với sức sống và sự quyết liệt mới, đồng thời sử dụng những cỗ máy đầy sức mạnh để làm điều đó. Chúng ta có thể trở thành một kiểu người mới—không phải con người vượt khỏi bản chất nhân loại, mà là con người được mở rộng tiềm năng.

Tôi nghĩ đến điều này khi nhìn đứa con trai bé bỏng của mình. Tôi không mong con chỉ được những cỗ máy nhân từ chăm nom, dù chúng có thể mang lại cuộc sống tiện nghi đến đâu. Tôi muốn con được thừa hưởng một thế giới nơi con có thể đặt những câu hỏi chưa ai nghĩ đến, tạo ra những thứ chưa ai nghĩ tới. Tôi không muốn con chỉ có một chiếc xe đẹp hơn với ghế hành khách êm ái hơn. Tôi muốn con được cầm lái.

  • 2026

Tác giả

Dean Ball