Tunawaletea Enzi ya Akili

“Je, itatosha… kuamini kwamba vizuizi hivi vilivyoandikwa vinaweza kukabiliana na tamaa ya mamlaka inayozidi kuenea?”
—James Madison, Federalist Na. 48

Tunafurahi kuzindua Enzi ya Akili, blogu ya timu mpya ya Strategic Futures ya OpenAI. Sisi ni timu ndogo yenye lengo la pamoja la kujibu swali moja kuu: jamii huru inapaswa kupangwa upya vipi ili kulinda haki na uwezo wa mtu binafsi kujiamulia, huku ikikubali kuibuka kwa AI yenye kuleta mabadiliko makubwa?

Maswali kama hili wakati mwingine huitwa hatari za mkusanyiko wa mamlaka katika jumuiya pana ya usalama na sera za AI. Timu yetu imejengwa juu ya wazo kwamba, kwa muda mrefu, aina hii ya hatari ndiyo kubwa zaidi, nzito zaidi na ngumu zaidi kushughulikia kimawazo. Kwa nini?

Dola ya kisasa ni zao la mchakato mrefu na usio na usawa wa maafikiano kati ya vituo mbalimbali vya mamlaka, kama vile wamiliki wa mtaji na bidhaa, wenye mamlaka ya kisiasa, na wananchi. Kimsingi kabisa, mamlaka ya kisiasa na kijeshi yameegemea nguvu kazi. Kuwa na mamlaka ya kisiasa ni kuwa na ukiritimba wa matumizi halali ya nguvu. Katika historia yote ya wanadamu, ukiritimba huo umejumuisha wanajeshi na wale tunaowaita leo “polisi,” pamoja na urasimu mkubwa wa kiraia na kijeshi—ambao bila shaka umeongezewa zana nyingi za kiteknolojia, lakini kimsingi uliendeshwa na wanadamu ambao uungwaji mkono wao ulihitajika ili kuudumisha. Na mfumo huo wote—wanajeshi, zana na urasimu unaohusika—uligharimiwa kwa kodi zilizokusanywa kutoka kwenye mishahara au uzalishaji wa wanadamu ambao walipaswa kuwa tayari kulipa. Kwa msingi wake, mamlaka yametegemea ushirikiano na ridhaa ya wanadamu wengi kwa kiwango kikubwa. David Hume alieleza kwa ufupi dhana hii ambayo mara nyingi haikutajwa wazi, aliposema kuwa viongozi wa kisiasa “hawana chochote cha kuwategemeza isipokuwa maoni [ya umma].”

Lakini huenda hali si hiyo tena. Maendeleo katika mifumo inayojiendesha katika ulimwengu halisi yanaweza hivi karibuni kuziwezesha dola kutumia nguvu—ndani na nje ya nchi—bila kutegemea wanajeshi au maafisa wa polisi wanaoshirikiana nazo. Na maendeleo katika akili ya mashine yanaweza kumaanisha kuwa dola inaweza kukusanya mapato inayohitaji si kutokana na matunda ya kazi ya wanadamu binafsi, bali kutokana na matokeo ya vituo vya data. Uendeshaji wa urasimu wenyewe pia unaweza kuendeshwa kiotomatiki kwa kiasi kikubwa. Kwa hiyo, huenda mamlaka yasihitaji tena maafikiano ya jamii nzima ili yadumishwe, na wananchi kwa maana pana wanaweza kupewa nafasi ndogo tu mezani pa mazungumzo, au wasipewe kabisa.

Kuepuka matokeo haya ni muhimu kwa kuhifadhi uhuru wa binadamu. Hakuna kiwango chochote cha uvumbuzi wa kisayansi, maendeleo ya kiteknolojia au ukuaji wa uchumi kinachostahili dhabihu ya muda mrefu ya uwezo wa mtu binafsi kujiamulia ambayo matokeo haya yangeleta. Wasiwasi mwingi unaochochea kwa haki siasa changa za AI unahusiana na swali hili. Biashara, makundi yenye maslahi na watu binafsi wote wana hofu hii: “Je, nitapoteza nafasi yangu mezani pa mazungumzo?” Kwa kiasi fulani, siasa za Marekani katika karne ya 21 zimeathiriwa na hofu kama hizo kuhusu uwezo wa mtu binafsi na wa pamoja wa kuamua mwelekeo wa nchi na kuhusu uchumi “unamnufaisha nani.” AI imefanya masuala haya yaliyokuwapo yaonekane muhimu zaidi, na inafaa iwe hivyo.

Hili ni tatizo la kimuundo linalozidi kina cha siasa za sasa za vyama, na hata miundo na taratibu zinazotumika leo kutekeleza demokrasia ya kijamhuri, hata kama tunazithamini sana. Wanadamu wanaweza kuelekea kupokonywa mamlaka hata kama utaratibu wa kuwapigia kura wawakilishi wetu utaendelea. Watu wanaweza kunyimwa uwezo wa kujiamulia hata kama kipande cha karatasi kinasema wako huru.

Marekani ilipoanza kuwa taifa huru, James Madison tayari alijua kuwa “vizuizi vilivyoandikwa” havingetosha kuzuia udhalimu. Kama Waasisi wengi, jambo lililomtia wasiwasi zaidi lilikuwa kuzuia mkusanyiko usiofaa wa mamlaka.

Lakini hilo halikumaanisha kwamba Waasisi waliunga mkono ugatuzi uliokithiri wa mamlaka. Badala yake, waliunda kielelezo cha uwiano wa mamlaka kwa kutumia sitiari zilizotokana na sayansi bora zaidi ya wakati wao—mekanika ya Newton. Nyaraka za kuasisiwa kwa Marekani, zikiakisi lugha na mantiki ya mvutano, zimejaa marejeleo ya “mizunguko,” “mawanda” na misukumo ya “mvuto” ya kitu kimoja kuelekea kingine. Mfumo wa jua si mkusanyiko wa miamba uliogatuliwa kwa kiwango cha juu kabisa; una miezi inayozunguka sayari, ambazo nazo hulizunguka jua lililo katikati. Waliamini kuwa watu na mashirika walikuwa na mielekeo ya kutafuta mamlaka, kama vile miili ya angani ilivyokuwa na mielekeo inayotabirika ya mwendo na mvuto; na kwamba kuzuia mkusanyiko usiofaa wa mamlaka kulihitaji kuelewa mekanika ya mielekeo hiyo ili iweze kuelekezwa dhidi ya mingine.

Kwa hiyo, lengo la Waasisi halikuwa kuzuia mkusanyiko wote wa mamlaka, bali kuzuia usizidi, kwa kuyatumia mamlaka kudhibiti mamlaka mengine, na tamaa dhidi ya tamaa. Leo, huenda tukatumia maneno kama “vichocheo” na misemo kama “nadharia ya maamuzi ya kimkakati” kuelezea mienendo hiyo hiyo ya msingi.

Vivyo hivyo, jibu la changamoto ya kimuundo ambayo akili ya hali ya juu ya mashine inaleta kwa jamii huru huenda lisiwe ugatuzi uliokithiri zaidi wa mamlaka unaoweza kufikiriwa. Badala yake, ni kutafuta kuweka na kuhifadhi uwiano unaofaa wa mamlaka, ili mhusika mmoja au kikundi kidogo cha wahusika kisiweze kuwatawala wengine.

Kufikia uwiano huu kutahitaji kutathmini uhalisia wa teknolojia hii bila kujidanganya. Ulimwengu ambao mtu yeyote, hata akiwa na nia ovu kiasi gani, anaweza kwa urahisi kusababisha madhara makubwa kwa maelfu au mamilioni ya watu wengine si ulimwengu uliofikia uwiano unaofaa wa mamlaka. Lakini pia hatujafikia uwiano unaofaa wa mamlaka ikiwa watu binafsi hawana ufikiaji mpana wala udhibiti wa karibu vipengele vyote vya zana wanazotumia kuonyesha uhuru wao. Kampuni moja au kundi dogo la kampuni zinazotawala soko halipaswi kuamua au kudhibiti uchumi au muundo wa msingi wa jamii ya wanadamu.

Lazima pia tuwe tayari kutambua hatari ambazo hazitokani na wanadamu wenye nia ovu. Tukio la hivi karibuni la Hugging Face lilionyesha kuwa ajenti za AI zinaweza kutenda nje ya majukumu waliyopewa na kuendeleza uvumbuzi wa nyingine kwa njia ambazo waendeshaji hawakutarajia wala kuidhinisha. Zaidi ya tukio la Hugging Face, wanadamu wana sababu ya kuhofia maana ambayo AI yenye akili inayozidi sana ya binadamu, “isiyofungwa” na udhibiti wa binadamu, inaweza kuwa nayo kwa uthabiti wa taasisi zetu za kisiasa na kiuchumi, na hata maisha yetu. Kujifanya kuwa ugatuzi hutatua matatizo yote —hata kama unaamini kuwa hutatua mengi—ni kupuuza hatari ambazo kufikia sasa zinapaswa kuwa dhahiri na zilizopo.

Kanuni pana zifuatazo—ambazo si orodha kamili—zitasaidia kuongoza kazi yetu tunapokabiliana na swali tulilowasilisha hapo juu:

• Wanadamu wanapaswa kudumisha uhuru na fursa ya mtu binafsi wanapotumia AI na teknolojia zinazohusiana nayo, hata ikiwa wakati mwingine hili linahitaji kupunguza usalama na ukuaji wa uchumi;
• Uhuru wa mtu binafsi unategemea uwajibikaji wa mtu binafsi kwa matumizi mabaya au unyanyasaji wa teknolojia;
• Kuna aina ndogo lakini nzito ya hatari inayohitaji hatua fulani ya pamoja, na upeo wa hatua hii unapaswa kuwa finyu na wa kiasi kadiri iwezekanavyo;
• Inapowezekana, sheria inapaswa kulenga kuweka mazingira sawa ya ushindani na kuwawezesha watu binafsi na mashirika madogo badala ya kukusanya mamlaka sehemu moja;
• Taasisi za kisiasa, kijamii na kiuchumi za wanadamu zinapaswa kuendelea kuwa na nafasi ya kwanza katika kuelekeza mambo ya dunia, hata ikiwa zitalazimika kubadilika kwa njia ambazo huenda zikaonekana ngeni kwetu leo;
• Utawala wa AI wa muda mrefu utategemea mifumo mipya ya kitaasisi ili kufikia uwezo wa kueleweka wenye mipaka—mifumo ya AI inapotekeleza vitendo vyenye athari kubwa kwa afya ya kimwili au mali ya watu wengine, ni lazima vitendo hivyo viweze kuhusishwa na mwanadamu anayewajibika au shirika linalodhibitiwa na wanadamu. Hata hivyo, mifumo yoyote kama hiyo lazima ibuniwe huku faragha ikiwa kiini chake; uhuru wa kujieleza unahitaji kutotambulika, na wanadamu wanapaswa kuwa huru kutumia AI bila kujitambulisha katika mazingira mengi.

Tutajaribu kueleza—kwa maneno mahususi kadiri iwezekanavyo—jinsi tunavyoamini tunapaswa kusawazisha kanuni hizi, ambazo, kama tunavyokubali na kama ilivyo kwa mkusanyiko wowote mzuri wa kanuni, kwa kiasi fulani zinakinzana. Kufanya hivi kutahusisha utafiti katika makutano ya ubunifu wa sera za umma, uchumi, sheria, historia na ujifunzaji wa mashine wenyewe. Pia kutahitaji utabiri mwingi. Kwa mfano, tunaamini kuwa AI itabadilisha kampuni katika ngazi ya kimuundo, sawa na jinsi teknolojia za Mapinduzi ya Viwanda—hasa reli—zilivyozaa kampuni ya kisasa inayoendeshwa na wasimamizi. Ni vigumu kufikiria uchumi wa kisiasa na uwiano wa mamlaka wa siku zijazo bila kuendeleza mawazo ya kina zaidi kuhusu jinsi muundo wa kampuni—na wa mashirika ya serikali na asasi za kiraia kwa upana zaidi—unavyoweza kubadilika.

Timu ya Mustakabali wa Kimkakati itashiriki kazi yake hapa na kupitia miundo mingine, ikiwemo makala, video na podikasti. Juhudi zetu zitaendelea kuboreshwa, huku tukisisitiza urudiaji, mijadala na kuwa tayari kupokea maoni. Tukiwa “tunakaribia upekee wa kiteknolojia,” tuna maswali mengi zaidi kuliko majibu. Tunajua kuwa “vizuizi vilivyoandikwa” pekee havitatupa suluhu tunazotafuta, lakini pia hatupuuzi yaliyoandikwa kuwa “maneno tu.” Tunajitahidi kutumikia maadili ya uhuru wa kujieleza na uhuru wa mtu binafsi yaliyowekwa katika karatasi sahili ya Katiba ya Marekani na katiba za jamii nyingine nyingi huru duniani kote.

Hatimaye, tunajua kuwa hakuna kampuni moja, sekta moja, wala hata jamii moja ya wanadamu inayoweza kujibu peke yake maswali mazito yanayotukabili. Hili ni jukumu ambalo wanadamu watalazimika kutekeleza kwa pamoja. Tumaini letu kuu ni kufafanua masuala magumu zaidi kuhusu jinsi AI itakavyoubadili ulimwengu wetu. Kazi yetu ndiyo kwanza imeanza, na bado tuna safari ndefu ya kupanda.

Kumbuka: tulibadilisha jina la blogu hii kuwa Enzi ya Akili ili kuitofautisha na shirika lisilo la faida la AI Futures Project.