Jinsi GPT‑5 ilivyomsaidia Derya Unutmaz kutatua fumbo la miaka 3

Daktari na mtaalamu wa kingamaradhi Derya Unutmaz amekuwa akivutiwa na akili bandia kwa miaka mingi. Lakini wakati wake wa “aha” ulifika mwishoni mwa 2025, GPT‑5 Pro ilipomsaidia yeye na maabara yake kurejelea fumbo la miaka mitatu kuhusu aina maalum ya seli ya kinga inayosaidia mwili wa binadamu kupambana na saratani na magonjwa mengine.

Fumbo hilo lilihusu swali la msingi lakini muhimu katika kingamaradhi: glukosi huathirije jinsi seli T hukua na kujibobeza? Seli T ni seli za kinga zinazosaidia mwili kupambana na virusi, kuua seli za saratani, kukabiliana na baadhi ya bakteria na vimelea, na kutofautisha seli zenye afya na vitisho. Zinapokua, huchukua majukumu tofauti, ikiwemo majukumu yanayoweza kuathiri saratani, ugonjwa wa kingamwili, na maambukizi. Kuelewa kinachosukuma seli T kuelekea ubobezi mmoja au mwingine kunaweza kuwasaidia watafiti kuelewa vyema, na hatimaye kutibu vyema zaidi, magonjwa hayo.

Leo, Unutmaz—profesa katika The Jackson Laboratory na University of Connecticut—anasema AI imekuwa kiini cha kazi yake kiasi kwamba hawezi kufikiria kufanya sayansi bila hiyo. “Hilo lingekuwa kama kunyang’anywa mikono yako yote miwili, au nusu ya ubongo wako,” alisema Unutmaz.

Fumbo hilo lilianza mwaka 2022, Unutmaz alipofanya jaribio akijaribu kuelewa jinsi aina ya sukari iitwayo glukosi ilivyoathiri ukuaji wa seli T. Seli hutumia glukosi kama chanzo cha nishati, lakini pia kujenga protini na kutekeleza kazi nyingine.

Matokeo ya jaribio la Unutmaz yangeweza kuwa na athari kwa maradhi kama saratani, ugonjwa wa kingamwili, na maambukizi. Lakini wakati huo, Unutmaz na maabara yake hawakuweza kuelewa walichokuwa wakiona.

Tafiti za awali zilitoa ushahidi thabiti kwamba metaboli ya glukosi iliathiri jinsi seli T zinavyojibobeza. Ili kuelewa uhusiano huu vizuri zaidi, Unutmaz na timu yake waliweka seli T katika hatua za awali za ukuaji wake kwenye mazingira yenye glukosi kidogo au kwenye mazingira yenye molekuli inayofanana na glukosi iitwayo deoxyglucose. Deoxyglucose huingilia uwezo wa seli kutumia glukosi, hivyo kuvuruga uzalishaji wa nishati na ujenzi wa protini. Protini ni muhimu kwa sababu huratibu shughuli ndani ya seli na hufanya kazi kama wajumbe wanaotuma na kupokea taarifa nje ya seli.

Timu ilitarajia hali hizo mbili kutoa matokeo yanayofanana. Katika visa vyote viwili, glukosi, na hivyo nishati ambayo seli T zilihitaji kufanya kazi, ingekuwa ndogo. Lakini sivyo ilivyotokea.

Seli T zilizowekwa kwenye deoxyglucose kwa kiwango kikubwa zilizalisha seli zinazohusika katika mwitikio wa uchochezi wa mwili. Baadhi ya seli T zilizowekwa kwenye viwango vidogo vya glukosi zilijibobeza kuwa seli za mwitikio wa uchochezi, lakini si kwa idadi iliyoonekana kwa deoxyglucose. Athari za kuwekwa mapema kwenye deoxyglucose ziliendelea hata baada ya watafiti kuondoa molekuli hiyo inayofanana na glukosi.

Tofauti hii haikuweza kuelezwa na ukosefu wa nishati pekee. Kulikuwa na jambo jingine likiendelea. Lakini Unutmaz na maabara yake hawakuweza kubaini kilichokuwa kikitokea, hivyo wakaweka jaribio hilo kando na kuendelea na kazi nyingine za dharura zilizohitaji umakini wao.

Kisha GPT‑5 Pro ikatolewa mwishoni mwa 2025, na Unutmaz akaamua kulirudisha jaribio hilo mezani. Alipakia matokeo kwenye muundo na kuiomba ichanganue data.

GPT‑5 Pro ilipendekeza kwamba deoxyglucose iliingilia ujenzi wa protini iitwayo IL-2. Protini hii inaweza kuzuia seli T kuwa seli ya mwitikio wa uchochezi inayojulikana kama Th17. Kimsingi, deoxyglucose iliondoa kizuizi kwa uwezo wa seli T kuwa seli ya Th17. Huenda ndiyo sababu seli T katika mazingira yenye glukosi kidogo hazikuwa seli za Th17 kwa idadi iliyokaribia ile iliyoonekana katika mazingira ya deoxyglucose.

“GPT‑5 ilikuja na ufahamu huu wa kushangaza sana ambao, ukiuangalia kwa nyuma, unaeleweka kikamilifu,” alisema Unutmaz. Ulikuwa nje kidogo tu ya eneo lake la utaalamu kiasi kwamba yeye mwenyewe hakuona uhusiano huo, na wala hakuna yeyote katika maabara yake aliyeuona.

Kisha Unutmaz akaamua kuona kama GPT‑5 ingeweza kutabiri matokeo ya jaribio. Mtaalamu huyo wa kingamaradhi alianza na jaribio ambalo tayari alikuwa amelifanya kuhusu seli T inayolenga aina fulani ya lymphoma. Jaribio lake lilionyesha kwamba seli hizi maalum za T, zinazoitwa CD8+, zilikuwa na uwezo ulioimarika wa kuua seli za lymphoma.

Unutmaz alipoiomba GPT‑5 Pro iige jaribio hilohilo, ilitabiri kwa usahihi ongezeko la uwezo wa seli za CD8+ kuua seli za lymphoma. Muundo huo usingeweza kuchukua matokeo hayo kutoka mtandaoni kwa sababu Unutmaz hakuwa bado ameyachapisha.

“Huo ndio ulikuwa wakati nilipohisi kwamba, sawa, miundo hii sasa imefika mahali ambapo kweli, kwa dhati inaelewa,” alisema.

Unutmaz alisema kwamba miundo kama GPT‑5 Pro sasa hufanya kazi zaidi kama washirika. Inaweza kurahisisha mapitio ya maandiko, kuchakata mamia ya makala mpya za kitaaluma zinazochapishwa kila wiki na kuwasaidia wanasayansi kubaini maswali ambayo bado hayajajibiwa. Inaweza pia kuwasaidia watafiti kuboresha nadharia zao, ikipunguza muda unaohitajika kutambua majaribio yanayostahili zaidi kufanywa.

“Idadi ya mambo unayoweza kufanya kushughulikia nadharia yako ni kubwa mno,” alisema Unutmaz. “Una mbinu zisizohesabika, na hujui ipi itakuwa mkakati bora zaidi.” Kwa hiyo hutumia GPT‑5 Pro kuiga majaribio na kutabiri matokeo ili kusaidia kupunguza orodha ya majaribio yanayofaa kurudiwa maabara. Hili linaweza kuwapunguzia watafiti kazi ya wiki hadi miezi, hata miaka, na kuharakisha sana nyanja ya biolojia.

Licha ya hayo, utaalamu wa somo husika bado ni muhimu. AI inaweza kutoa ufahamu mpya, lakini bado watu lazima watathmini umuhimu na uwezekano wake. Kwa mfano, mtu asiye na utaalamu wa Unutmaz hangeweza kujua kama ufahamu wa kimekanika ambao GPT‑5 Pro iliubainisha katika majaribio yake ya seli za kinga ulikuwa muhimu au la.

Uwezo wa kutoa maarifa mapya na kuharakisha kazi ndiyo sababu uwezo huu unahitaji kushughulikiwa kwa uwajibikaji. AI inaweza kuwasaidia watafiti kusonga haraka zaidi katika biolojia na tiba, lakini uwezo huo pia unaweza kupunguza vizuizi vya matumizi mabaya, ikiwemo na wahusika wabaya wanaotaka kubuni au kutumia silaha za kibayolojia au kikemikali. Preparedness Framework ya OpenAI inaeleza mbinu yetu ya kufuatilia hatari hizi na kujenga ulinzi dhidi ya uwezo wa AI unaoweza kusababisha madhara makubwa.

Unutmaz ana matumaini kuhusu mwelekeo wa AI. Anasema haifanani na chochote kilichotangulia—si intaneti wala mapinduzi ya viwanda. Hivi karibuni, Unutmaz amejaribu zana za hali ya juu za AI, ikiwemo Codex na GPT‑5.2 utafiti wa kina, kusaidia kukusanya seti kubwa za data za mabadiliko ya saratani na kuandaa nyenzo za utafiti—ikiwemo rasimu pana ya kitabu cha kiada kinacholenga seli T—kwa lengo la kuharakisha juhudi katika tiba mahususi ya kingamaradhi.

Unutmaz anajiona mwenye bahati kuwa sehemu ya kipindi hiki cha ugunduzi. “Si tu kuweza kuushuhudia kihistoria bali pia kushiriki kidogo, ninahisi kwa kweli nina bahati na upendeleo kufanya hivyo.”