Is-afgaradka Aan La Sheegin
Ogeysiiska qoraaga: Qormada maanta waxaa laga soo dheegtay muxaadaro uu qoraagu dhowaan ka jeediyey Harvard, taas oo qayb ka ahayd taxanaha Muxaadarooyinka Vik-Bailey. Qoraalkani wuxuu ka tarjumayaa aragtida qoraaga, mana aha khasab inuu ka tarjumayo aragtida OpenAI ama shaqaalaheeda kale.
Waad ku mahadsan tihiin inaad maanta halkan joogtaan. Inta aynu hadlayno, waxaa socda dhacdooyin amniga internetka ah oo ka mid ah kuwii ugu waaweynaa taariikhda: shaacinta daldaloollo amni oo halis ah, oo dadka qaar ugu yeedhayaan «Oktoobar Madow». Daldaloolladan, oo laga helay qaar ka mid ah kaabayaasha aasaasiga ah ee internetka, waxaa helay nidaamyada AI ee ugu casriyeysan. Shaacintooduna waxay qayb ka tahay dadaal degdeg ah oo lagu xoojinayo amniga barnaamijyada kombiyuutarka adduunka oo dhan. Tani waa arrinta degdegga ah ee bishan; bisha dambena mid kale ayaa jiri doonta. Helista daldaloollada barnaamijyada kombiyuutarku waa awoodda wanaag iyo xumaanba loo adeegsan karo ee nidaamyada AI maanta gaadheen. Balse dhowaan mid kale ayaa iman doonta, taasina waxay dhalin doontaa mashruuc degdeg ah oo lagu adeegsanayo dhinaceeda wanaagsan ka hor intaanay kuwa xumaanta wadaa adeegsan dhinaceeda xun. Arrimahan degdegga ah dhammaantood si lama huraan ah ayay isugu soo beegmi doonaan, wax badan oo aynu maanta ugu yeedhno «siyaasadda AI»na waxay u badan tahay in lagu dejiyo sawaxankan dhexdiisa.
Balse maanta idiinma iman inaan ka hadlo arrimaha degdegga ah iyo jawaabaha laga bixiyo. Taa beddelkeeda, waxaan rabaa inaan idiin kala hadlo jihada guud ee ay arrimuhu u socon karaan. Way adkaan kartaa, iyadoo ay ina hareereeyeen arrimo badan oo degdeg ahi, in laga fikiro su'aalahan aragtiyeed ee ka fog hawlaha maalinlaha ah. Balse su'aalahani waa muhiim, waayo haddii aynaan garanayn noocyada mustaqbalka fog ee aynu rabno inaan gaadhno—iyo kuwa aynu rabno inaan ka fogaanno—waxaa dhici karta inaan ku dambaynno natiijo guud oo aynaan jeclayn, xataa haddii aynu tallaabo kasta oo jidka ah ku gaadhnay go'aan xikmad leh.
Badanaa waxaa la sheegaa in waaxda tiknoolajiyadu aanay lahayn aragti wanaagsan oo ku saabsan halka ay waxyaabaha ay dhisayso ina geyn doonaan. Anigu taas kuma raacsani: San Francisco iyo xarumaha kale ee hal-abuurka ganacsiga waxaa ka buuxa aragtiyo wanaagsan oo ku saabsan mustaqbalkeenna tiknoolajiyadeed. Dadku runtii waxay dhisayaan baabuur duula, gaadiid iswada, robotyo cabbirro iyo qaabab kala duwan leh, farsamada isku-darka nukliyeerka, iyo dabcan caqliga macmalka guud. Waxa inaga maqan se waa aragti wanaagsan oo mustaqbalka hay'adaheenna ku saabsan: sidee ayay waxaas oo dhami u shaqayn doonaan?
Hase yeeshee, taas macnaheedu ma aha in aanay gebi ahaanba jirin aragti ku saabsan mustaqbalka hay'adaha. Nasiib darro, aragtida aan arko inay ugu badan tahay ma aha mid aan wanaagsan ku tilmaami lahaa. Marka afka laga sheegaba, badanaa hoos baa loo yidhaahdaa. Balse inta badan lama sheego, waxaana laga fahmaa oo keliya waxyaabaha kale ee la sheegayo ama la samaynayo. Waxaan ugu yeedhaa is-afgaradka aan la sheegin.
Ka fikir shirkad ku dhowaad wax walba qaban karta iyadoon u baahnayn shaqaale aadame ah. Nidaamyadeeda AI ayaa sameeya cilmi-baadhis iyo horumarin, wax cusub daahfura, heshiisyo ka gorgortama, raasamaalka qaybiya, waxna soo saara. Ka soo qaad inay hawlahan kaga wanaagsan tahay tartamayaasheeda aadamaha ah, xataa marka ay dadkaasi dadaalkooda ku xoojiyaan AI. Haddii ku lug lahaanshaha aadamuhu aanu waxba tarayn oo keliya ganacsiga gaabinayo, maamulayaasha iyo milkiilayaasha aadamaha ahi waxay heli doonaan sabab xooggan oo ku dhiirrigelisa inay gacmaha ka qaadaan isteerinka. Haddii tani ka dhacdo dhaqaalaha dunida oo dhan, tartanka suuqu wuxuu aadamaha ku riixi doonaa inay ka tanaasulaan kaalintooda hoggaamineed ee ganacsiga caalamka. Muddo ka dib, suuqu wuxuu u adeegi karaa baahiyaha mashiinnada si la mid ah, ama ka badan, sida uu ugu adeego baahiyaha iyo rabitaannada dadka.
Waxa intaas ka dib dhacaya cidina ma hubto. Waxaa laga yaabaa in aadamuhu si weyn uga faa'iido. Haddii mashiinnada ina hoos geeyey ay aadamaha qiime weyn u siiyaan dadnimadooda darteed, waxaan ka faa'iidaysan karnaa shaqadooda iyo hantida ay soo saaraan. Ama waxaa laga yaabaa in marka nalaga qaado awoodda dhaqaale, iyo si isa soo taraysa tan siyaasadeed, annaga oo aadame ah ay muhiimaddeenna dunidu sii yaraato, awoodda aan ku qaabayn karno jihada arrimaha duniduna sii daciifto. Waxaa dhici karta in dad tiro yar ahi yeeshaan awood iyo hanti aan caadi ahayn, iyagoo ku naaxaya dadweyne ballaadhan oo awooddii laga qaaday; ama waxaa laga yaabaa inay dhammaanteen nagu dhacdo masiibadaas awood-la'aantu. Faahfaahintu siday doontaba ha noqotee, waxa aragtiyahan wadaaga ee salka u ah is-afgaradka aan la sheegin waa dhammaadka kaalinta hoggaamineed ee aadamuhu ku leeyahay dunida aynu naqaanno.
Xaaladahan midkoodna uma baahna inay AI ku kacdo dadkii sameeyey. Midkoodna uma baahna inay milkiilayaasheedu rabaan in aadamaha awoodda laga qaado. Go'aan kasta oo awood lagu wakiilanayo keligiis ayuu macquul u noqon karaa. Haddana marka la isku daro, go'aannadaasi waxay keeni karaan duni ay dadku faraha ka qaadeen awooddii dhabta ahayd ee ay ku maamulayeen inta badan ilbaxnimadeenna. Xataa haddii aan horumar aan caadi ahayn ka samayno arrimaha murugsan ee badbaadada AI iyo waafajinteeda ujeeddooyinka aadamaha, waxaa weli dhici karta inaan isu aragno innagoo u hoggaansannay nooc cusub oo mashiin ah. Sawirka farxadda leh ee mustaqbalka, sida is-afgaradka aan la sheegin inoo sheegayo, mashiinkaasi wuxuu noqon doonaa mid naxariis leh oo danta ugu wanaagsan ee aadamaha ka shaqeeya. Mashiin, sida gabayga Brautigan leeyahay, leh naxariis kalgacal ku dheehan yahay.
Is-afgaradka aan la sheegin wuxuu inoo sheegayaa inaan mashiinnadan ku wareejin doonno furayaasha shirkadaheenna, iyo si isa soo taraysa, hay'adaheenna maamulka. Waxay ku maamuli doonaan waxtar iyo hufnaan ka badan, iyo xigmad iyo go'aan-qaadasho ka wanaagsan inta aynu aadame ahaan awoodno. Sidaas ayaannu, muddo ka dib, gacmaha uga qaadi doonnaa isteerinka, uguna oggolaan doonnaa mashiinnada kalgacalka leh inay wadista la wareegaan. Waxaynu noqon doonnaa sida rakaab baabuur saaran—baabuur aad u wanaagsan, laga yaabee inuu raaxo ahaan ka wanaagsan yahay wax kasta oo aan maanta ku riyoon karno—balse rakaab uun baynu ahaan doonnaa, oo aan maamulin halka baabuurku u socdo. Haddiiba aan shaqayno, waxay inta badan noqon doontaa caado la guto ama shaqo la iska matalayo, wax u eg ciyaar lagu madadaaliyo aadamaha.
Falanqeeyayaasha qaar waxay ku doodi doonaan in is-afgaradka aan la sheegin ku dhisan yahay sal khaldan, maadaama aynaan annaga oo aadame ahi markii horeba maanta dunida maamulin. Naqdintaasina waa mid mudan in maskaxda lagu hayo: ma jiro «innaga» midaysan oo go'aamiya waxa la qabanayo. Waxaynu ku nool nahay duni awooddeedu si weyn u kala firidhsan tahay, haddaynu jecel nahay iyo haddaynaan jeclaynba. Hase yeeshee, qodobkani isaguna yuusan ina dhayalsiin arrinta: in kasta oo «innagu» aynaan dunida «maamulin», haddana aadamuhu guud ahaan wuxuu leeyahay kaalinta hoggaamineed ee arrimaha dunida. Ma jiro nooc xayawaan ah oo si dhab ah inagula tartama gacan-ku-haynta khayraadka. Waa inaan diidno fikradda aan si fiican looga fiirsan ee ah in aadamuhu dunida ka maamuli karo meel keliya oo sare, balse diidmadaas waa inaynaan ku khaldin diidmada xaqiiqada cad ee ah in aadamuhu, guud ahaan, yahay cidda saamaynta ugu weyn ku leh Dhulka.
Dadka qaar ee diyaar u ah inay afka ka sheegaan is-afgaradka aan la sheegin waxay aaminsan yihiin inuu yahay mustaqbal run ahaantii wanaagsan. Qaar kalena sidaas uma arkaan, balse waxay iska aqbaleen inuu lama huraan yahay. Is-afgaradka aan la sheegin is-afgarad uma aha in qof walba ku raacsan yahay inuu wanaagsan yahay, mana aha qorshe qarsoodi ah oo ka dhexeeya dadka samaynaya AI. Waxa la isku raacsan yahay waa uun in luminta kaalinta hoggaamineed ee aadamaha ee arrimaha dunidu tahay lama huraan, ama ugu yaraan ay aad u adag tahay in la sawirto mustaqbal kale oo runtii adkaysan kara marka ay jiraan mashiinno garaadkoodu aad u sarreeyo. Qof ayaa si daacad ah uga soo horjeedi kara natiijadaas, iyadoo haddana ay ku adag tahay inuu sawirto aragti kale oo macquul ah. Waxa arrinta runteeda muujinaya waa in is-afgaradka inta badan laga aamusan yahay, ama ugu badnaan cod hoose lagu sheegayo.
Waan necbahay is-afgaradka aan la sheegin. Waan diiddanahay in laga tanaasulo kaalinta hoggaamineed ee aadamaha. Waan nacay dareenka ah in tani lama huraan tahay. Waxaan naftayda xusuusiyaa inaanan ku dhiirran karin inaan indhaha quruxda badan ee wiilkayga dhallaanka ah eego haddii aan u hoggaansamo is-afgaradka aan la sheegin. Sidaas darteed, is-afgaradka aan la sheegin waxaan ku leeyahay maya. Waxaanan aaminsanahay in la gaadhay waqtigii si furan looga hadli lahaa is-afgaradka aan la sheegin, si aan uga soo toosno aqbalaadda aragtidan ee aynu inta badan si aan ku talagal ahayn u samaynay.
Dhibaatadu waa tan: sabab baa jirta uu is-afgaradka aan la sheegin u noqday wax la isku raacsan yahay. Way adag tahay in la sharraxo sida aadamuhu isteerinka u sii hayn doono iyadoo ay barbar joogaan mashiinno garaadkoodu aad uga sarreeyo kan aadamaha. Inta badan isku dayada sharraxaaddaasi waxay ku tiirsan yihiin doodda ah in AI tahay qalab uun, aalad lagu aqoonsado qaabab soo noqnoqda oo aan lahayn «faham dhab ah». Waxaan ka baqayaa in doodahani aanay u adkaysan karin xaqiiqada waxa soo socda. Waxaan ka baqayaa inay iyaguna yihiin nooc is-dhigasho ah—mowqif inta badan ku dhisan diidmada waxa AI qaban karto, halkii uu ka ahaan lahaa rumaysad ku qotoma aragti wax-ku-ool ah oo mustaqbal aadamuhu hoggaaminayo. Lama odhan karo nidaamyada AI ma laha «faham dhab ah» iyadoo ay horumar ka samaynayaan masalooyin aqooneed oo xalkoodu aadamaha ka qarsoonaa tobannaan iyo boqollaal sano.
Haddaba maxaan u aaminsanahay inay waajib tahay in aadamuhu sii haysto kaalinta hoggaamineed? Jawaabta fududi waa inaan ahay aadame, runtiina waxaan ahay qof aadamaha si buuxda ula safan oo aan taas cidna uga cudur daaranayn.
Balse waxaa kale oo jira sabab intaas ka qoto dheer. Kaalinteenna hoggaamineed kuma dhisna garaadkeenna, kumana dhisna inaan «fahamka dhabta ah» keligeen iska lahaanno ilaa mustaqbal aan dhammaad lahayn. Taa beddelkeeda, kaalinteenna hoggaamineed waxay ku dhisan tahay taariikhdeenna.
Waayo annaga ayaa dhoobada ka soo kacnay. Annaga ayaa ciid iyo dhagax ka dhisnay bulshadii hore. Annaga ayaa xiddigaha kor u eegnay oo isweydiinnay sababta. Annaga, oo leh dagaalkeenna, jacaylkeenna, xaasidnimadeenna iyo farxaddeenna, ayaa daahfurnay akhlaaqda, anshaxa iyo sharciga. Annaga ayaa heesnay oo dheelnay, wax qornay oo curinnay. Annaga ayaa taariikhda samaynay, annaga ayaana qornay. Dhaxalkaasi annagaa leh. Ilbaxnimada aynu dhisnay waa olol aynu ilaalinaynay, ololkaasna innagaa leh. Taariikhdeennu waa dhaxal sharaf leh oo aynu dhammaanteen masuul ka nahay ilaalintiisa. Masuuliyaddaasna waxaa ka mid ah ka qaybqaadashadeenna waxa Michael Oakeshott ugu yeedhay «wada sheekaysiga aadamaha», hawshaas weyn ee soo bilaabantay xilliyadii aadka u horreeyey.
Taariikhdaas dheer ee qallooca badan ayaynu ku dhisnay ilbaxnimo, taas oo Maraykanka lagu aasaasay xuquuqda qofka, laguna maamuusay jidka uu qof waliba jeexdo inta uu nolosha ku jiro. Aadamuhu wuxuu leeyahay nolol wanaagsanaan karta ama xumaan karta: waxaynu helnaa midhaha go'aannadeenna xikmadda leh, waxaynu sidoo kale qaadnaa cawaaqibka khaladaadkeenna. Xaqa uu qofku u leeyahay inuu jidkiisa maro kuma xidhna inuu yahay kan ugu maskax badan ama ugu xikmad badan. Ma lumiyo maqaamkayga muwaadinnimo sababta oo ah deriskaygu wuu iga go'aan-qaadasho wanaagsan yahay. Sidoo kale ma arko sabab uu soo bixitaanka mashiin iga garaad badani u baabi'iyo maqaamkaas; runtii waxaan arkaa sabab kasta oo looga hortagayo baabi'intiisa.
Qaar ayaa ku doodi kara in mashiinnaduna yihiin dhaxlayaal, maadaama ay akhriyeen ku dhowaad dhammaan qoraallada dhaxalkan. Dhinac marka laga eegana, waa yihiin. Balse qof akhriyey warqad kasta oo ku jirta qolka kaydka ee saqafka guriga qoyskiinna, sidaas uun xubin qoyska ka mid ah kuma noqdo. Nidaamyada AI way ku soo biiri doonaan wada sheekaysiga aadamaha, marka hore iyagoo ah daawadayaal, dabadeedna si sii kordhaysa uga qaybqaadanaya; balse waa inaanay ka talin, waana inaanay wada sheekaysigaas macno tirin. Inaan wareejinno kaalinta hoggaamineed waa inaan khiyaamayno awoowayaasheen, sida ay u tahay inaan khiyaamayno faraceenna. Haddii aanu kani ahayn halgan mudan in la galo, ma jiro halgan mudan in la galo.
Anigu waxaan aaminsanahay in dadka ku dheggan is-afgaradka aan la sheegin ay ku qaldan yihiin sida uu noqon doono garaadka aadka u sarreeya ee mashiinnadu. Inay seegayaan wax muhiim ah oo ku saabsan sida dunidu u shaqayso, oo ay isku khaldayaan garaadka iyo awoodda. Haddii aad shan ama toban sano ka hor qof ku dheggan is-afgaradka aan la sheegin u sharraxi lahayd awoodaha xataa nidaamyada AI ee maanta, waxay u badan tahay inuu saadaalin lahaa in shaqo la'aantu hadda aad uga badan tahay inta ay dhab ahaan tahay, iyo in awood-ka-qaadista aadamaha ee guud ay aad uga fogaan lahayd halka ay maanta marayso. Waxaan aaminsanahay in garaadka iyo kartida wadajirka ah ee aadamuhu aad uga badan yihiin inta ay dadka ku dheggan is-afgaradka aan la sheegin u malaynayaan, bulshooyinkeenuna ay muujin doonaan adkaysi ka badan inta ay saadaalinayaan.
Balse waan khaldanaan karaa. Waxaa tusaale ahaan dhici karta in shirkado si buuxda iskood isu maamulaa ay gebi ahaanba tartanka kaga adkaadaan ganacsiyada aadamuhu maamulo. Haddii ay taasi run tahayna, xisaabta dhaqaale ee aan waxba loo tudhayni waxay qasbi doontaa in raasamaal sii kordhaya lagu wareejiyo mashiinnada. Mustaqbalkan, awood-ka-qaadistu uma baahna inay mashiinnadu afgembiyaan ilbaxnimada aadamaha; waxay u baahan tahay oo keliya inay habka ganacsiga hanti-goosadku sidiisa u sii socoto. Halkan, kacaanka AI wuxuu aad ugu ekaan lahaa kacaankii beeraha, xilligii habab cusub oo wax-soo-saar ay aasaas ahaan beddeleen qaab-dhismeedka bulshada aadamaha. Ma cadda in isbeddelkaasi u wanaagsanaa dadkii soo maray; runtii, waxaa jira caddaymo badan oo muujinaya inuu wanaagga nolosha aadamaha hoos u dhigay kumannaan sano.
Ma garanayo in kani yahay mustaqbalka ina sugaya, runtiina meelo kale ayaan ku dooday inaanan sidaas rumaysnayn. Balse saaxiibbadayda shaqada oo badan—dad maskax badan, dadka daneeya, damiirna leh—waxay rumaysan yihiin inay u badan tahay inuu kani noqdo mustaqbalkeenna. Haddii ay saxan yihiin, halgankeenna ka dhanka ah is-afgaradka aan la sheegin aad buu uga sii adkaan doonaa. Waa inaan ka dabaalannaa qulqulka dhaqaalaha, taasna awgeed waa inaan diidnaa fikrado badan oo dadkayga oo kale, ee aaminsan xorriyadda qofka iyo fikirka liberaaliga ah ee soo jireenka ah, ay u arkaan mabaadi' aan laga doodin. Tani waxay noqon doontaa hawl khatar badan, oo guuldarradeedu aanay ahayn wax fog. Balse haddii aanu kani ahayn halgan mudan in la galo, ma jiro halgan mudan in la galo.
Sii haynta kaalinta hoggaamineed waxay ka dhigan tahay in dadka iyo hay'adaha aadamaha laga sii rabo isla xisaabtan. Taas macnaheedu waa in horumariyayaasha AI lala xisaabtamo marka ay adeegsadaan habab horumarineed oo aan ammaan ahayn, balse sidoo kale waa in dadka iyo shirkadaha AI isticmaala lala xisaabtamo marka adeegsigooda khaldan ama kormeer la'aantoodu waxyeello keento. Tani uma baahna sharciga oo keliya, ee waxay sidoo kale u baahan tahay kaabayaasha farsamo ee isla xisaabtanka. Dadku waa inay masuul ka noqdaan ficillada wakiilladooda, wakiillada aan qofna ku xidhnaynna—haddiiba loo oggolaanayo inay ka qaybqaataan dhaqaalaha sharciga ah—waa inay ku shaqeeyaan xadad ilaalineed. Awood kasta oo wakiillada loogu oggolaanayo inay iskood shirkado u aasaasaan, hanti u yeeshaan ama dacwado u galaan waa in taxaddar aan caadi ahayn lagu bixiyo, haddiiba la bixinayo.
Qaybta aan ka shaqeeyana, waxaan si dhab ah uga fikiri karnaa sida loo dhiso mashiinno garaad leh oo la jaanqaadaya kaalinta hoggaamineed ee aadamaha. Waxaan dhisi karnaa wakiillo oggolaanshahooda la fahmi karo oo xaddidan yahay, ficilladooda la baadhi karo, isticmaaleha ayaana awoodda kala noqon kara. Isla xisaabtanka ficillada si weyn dadka kale u saameeya khasab ma aha inuu keeno basaasidda nolosha gaarka ah ee caadiga ah ama dhammaadka hadalka aan magaca qofka lagu sheegin. Waxaan ballanqaadi karnaa ilaalinta asturnaanta isticmaaleyaasha iyo inay dadku si buuxda u maamulaan hantidooda iyo xogtooda dijitaalka ah, oo ay ku jirto awood dhab ah oo ay xogtaas meel kale ugu wareejin karaan. Waxaan naqshadayn karnaa nidaamyo dadka ka caawiya inay wax fahmaan oo go'aanno gaadhaan, iyo weliba nidaamyo hawlo fuliya. Waxaanan tijaabin karnaa in alaabooyinka aan dhisnaa isticmaaleyaashooda ka dhigayaan dad dunida wax ka qaban kara si ka karti badan sidii hore.
Waxaas midkoodna ma aha qorshe dhammaystiran oo bulsho uu ka dhex jiro garaad aadamaha ka sarreeyaa ku dhismi karto. Waxaan ka shakiyi lahaa qof kasta oo sheegta inuu qorshahaas hayo. Balse waa meel laga bilaabo.
Mustaqbalka waxaa qariyey ceeryaamo qaro weyn. Haddana maanta tallaabo waan qaadi karnaa. Marka hore, si wadajir ah ayaan cod dheer ugu magacaabi karnaa is-afgaradka aan la sheegin, oo aan muuqaalkiisa bannaanka u soo dhigi karnaa. Midkeen kastaaba si weyn ayuu u ballaadhin karaa himiladiisa. Waxaan dooran karnaa inaan AI u oggolaan inay awooddeenna yarayso, oo taa beddelkeeda aan qabanno shaqada adag ee loo baahan yahay si ay awooddeenna u kordhiso. Waxaan baran karnaa inaan weydiinno su'aalo sii dhiirranaanaya, inaan dunida ku baadhno xamaasad iyo adkaysi cusub, oo aan taas u adeegsanno mashiinnadeenna awoodda badan. Waxaan noqon karnaa dad nooc cusub ah—ma aha dad farsamo ahaan ka gudbay dadnimada, ee waa dad awooddoodu ballaadhatay.
Arrintan ayaan ka fikiraa markaan eego wiilkayga dhallaanka ah. Uma rabo inuu ku ekaado daryeelka mashiinno wanaag u raba, nolol kasta oo raaxo leh oo ay u suurtagelin karaanba. Waxaan rabaa inuu dhaxlo duni uu ku weydiin karo su'aalo aanu qofna ku fikirin inuu weydiiyo, kuna dhisi karo waxyaabo aanu qofna ku fikirin inuu dhiso. Ma rabo inuu helo uun baabuur ka qurux badan oo leh kursi rakaab oo ka raaxo badan. Waxaan rabaa inuu isteerinka hayo.
- 2026


