प्रेमाच्या आमिषाने फसवणूक: कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या मदतीने चालणाऱ्या कार्यपद्धती

हा प्रकरण-अभ्यास मूळतः OpenAI च्या फेब्रुवारी 2026⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) मधील कृत्रिम बुद्धिमत्तेचे दुर्भावनापूर्ण उपयोग रोखण्याविषयीच्या अहवालात प्रकाशित झाला होता.

आमच्या मॉडेल्सचा गैरवापर करू पाहणाऱ्या फसवणूक करणाऱ्या जाळ्यांवर केलेल्या कारवाईचे अहवाल आम्ही वर्षभरापूर्वी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) प्रसिद्ध करायला सुरुवात केली. तेव्हापासून आम्ही जगाच्या विविध भागांतील अनेक फसवणुकीच्या कारवाया बंद पाडल्या आहेत. यांत “छोटी कामे” देण्याच्या नावाखाली होणाऱ्या फसवणुकीचा समावेश होता. किरकोळ कामांतून कमावलेले, पण प्रत्यक्षात अस्तित्वातच नसलेले पैसे मिळवण्यासाठी आधी पैसे भरायला लावून यात बळींना फसवले जाते. तसेच, अस्तित्वात नसलेल्या गुंतवणूक कंपन्यांमध्ये पैसे गुंतवायला लावणाऱ्या फसवणुकीचाही समावेश होता.

कृत्रिम बुद्धिमत्ता येण्याच्या खूप आधीपासून प्रचलित असलेला एक प्रकार म्हणजे प्रेमाच्या आमिषाने होणारी फसवणूक. यात ठग संभाव्य प्रेमसाथी असल्याचे भासवतात, समोरच्या व्यक्तीला आपल्याला मनासारखा जोडीदार मिळाल्याचा विश्वास देतात आणि मग तिच्याकडून अधिकाधिक पैसे मागू लागतात. फसवणूक रोखण्याविषयी आम्ही प्रसिद्ध केलेल्या पहिल्या अहवालात कंबोडियात नव्याने सुरू झालेल्या एका गुन्हेगारी कारवाईचा उल्लेख होता. प्रेमाच्या आमिषाने फसवणूक करण्यासाठी त्यांनी ChatGPT वापरून संदेश तयार केले होते. त्यांपैकी काही समाजमाध्यमांवर प्रसारित करण्यात आले होते. त्यानंतर आम्ही प्रेमाच्या आमिषाने फसवणूक करण्याचे विविध प्रयत्न हाणून पाडले आहेत. आम्ही जूनमध्ये⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) लिहिल्याप्रमाणे, या आणि इतर फसवणुकींमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या वापराची एक समान पद्धत दिसते. आम्ही तिचे तीन टप्पे मानतो: संपर्क (ओळख नसताना संपर्क साधणे), भावनिक गुंतवणूक (भावना निर्माण करणे) आणि लूट (पैसे उकळणे).

संपर्क (ओळख नसताना संपर्क साधणे): ठग संभाव्य बळीच्या आवडीनिवडींना साद घालून त्याचे लक्ष वेधण्यासाठी मजकूर तयार करतो. उदाहरणार्थ, गेल्या वर्षी आम्ही अहवाल दिलेल्या “विश्वास जिंकून लुटण्याच्या” फसवणुकीत वैद्यकीय क्षेत्रातील चाळिशीतल्या अमेरिकन पुरुषांना वारंवार लक्ष्य केले जात होते. त्यांनी गोल्फविषयी समाजमाध्यमांवर केलेल्या पोस्टना उत्तरे देऊन त्यांच्याशी संपर्क साधला जात होता. इतर कारवायांमध्ये पूर्वपरिचय नसताना पाठवलेले लघुसंदेश, बनावट भरती संदेश किंवा प्रेमाच्या आमिषाने फसवणूक करण्याच्या आमच्या सर्वात अलीकडील प्रकरणात (खाली वर्णन केलेल्या) समाजमाध्यमांवरील जाहिराती वापरल्या गेल्या. प्रत्येक प्रकरणात गैरकृत्य करणाऱ्यांनी ChatGPT वापरून असे संदेश तयार केले, जे पारंपरिक फसवणुकीतील संदेशांपेक्षा अधिक आकर्षक वाटतील आणि परभाषिक व्यक्तीने लिहिले असल्याचे सहज लक्षात येणार नाही.

भावनिक गुंतवणूक (भावना निर्माण करणे): ठग लक्ष्य केलेल्या व्यक्तीच्या मनात तीव्र भावना निर्माण करणारा मजकूर तयार करतो, जेणेकरून तिला आपल्या मर्जीनुसार वागवणे सोपे जाईल. प्रेमाच्या आमिषाने होणाऱ्या फसवणुकीत लक्ष्य केलेल्या व्यक्तीला ठगाकडे आकर्षित करण्याचा प्रयत्न केला जातो. इतर प्रकारांत मोठ्या नफ्याच्या शक्यतेने व्यक्तीला उत्तेजित करणे, संधी हातची निसटण्याची भीती निर्माण करणे किंवा कथित कायदेशीर धोका अथवा थकित देयक दाखवून घाबरवणे यांचा समावेश असू शकतो. काही वेळा सुरुवातीच्या संपर्क संदेशातच भावनिक गुंतवणूक निर्माण करण्याचा प्रयत्न केलेला असतो.

लूट (पैसे उकळणे): ठग लक्ष्य केलेल्या व्यक्तीला पैसे देण्यास प्रवृत्त करणारा मजकूर तयार करतो. यासाठी दिली जाणारी कारणे अगदी वेगवेगळी असू शकतात. उदाहरणार्थ, प्रेमाच्या आमिषाने होणाऱ्या फसवणुकीत व्यक्तीला तिच्या प्रिय व्यक्तीच्या व्यवसायात गुंतवणूक करायला किंवा आर्थिक संकटातून बाहेर पडण्यासाठी पैसे द्यायला सांगितले जाऊ शकते. “छोटी कामे” देण्याच्या नावाखाली होणाऱ्या फसवणुकीत, आपण कमावले असे व्यक्तीला वाटणारे (प्रत्यक्षात काल्पनिक) पैसे मिळवण्यासाठी तिला आधी पैसे भरायला सांगितले जाते. गुंतवणुकीच्या नावाखाली होणाऱ्या फसवणुकीत, लक्ष्य केलेल्या व्यक्तींना अस्तित्वात नसलेल्या गुंतवणूक योजनांमध्ये पैसे टाकायला सांगितले जाते.

या क्रमावरून दिसते की, संदेश पोहोचवणारे जाळे हा फसवणुकीचा एक अत्यावश्यक घटक आहे. आम्ही उघडकीस आणलेल्या विविध फसवणुकीच्या कारवायांमध्ये सुरुवातीचे संपर्क संदेश लघुसंदेश, कूटबद्ध संदेशवहन अनुप्रयोग, समाजमाध्यमांवरील पोस्ट, ऑनलाइन जाहिराती किंवा या सर्वांच्या एकत्रित वापरातून पाठवले जात होते. कृत्रिम बुद्धिमत्ता येण्यापूर्वीच्या काळातील फसवणुका ईमेल⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल), दूरध्वनी संभाषणे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल), इतकेच नव्हे तर एकोणिसाव्या शतकात पत्रे⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) आणि तारा⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वापरल्याबद्दल कुप्रसिद्ध आहेत. अनेक फसवणुकींमध्ये सरसकट मोठ्या संख्येने लोकांना संदेश पाठवले जातात, तर काहींमध्ये नेमक्या व्यक्तींना लक्ष्य करण्याचा प्रयत्न दिसतो. उदाहरणार्थ, आम्ही फेब्रुवारी 2025 मध्ये अहवाल दिलेल्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) “विश्वास जिंकून लुटण्याच्या” फसवणुकीत गोल्फसारख्या विषयांवर भर होता. आणखी एका प्रेमाच्या आमिषाने केलेल्या फसवणुकीत इंडोनेशियातील तरुण पुरुषांना लक्ष्य करण्यासाठी समाजमाध्यमांवरील जाहिराती वापरल्या गेल्या. तर प्रसिद्ध व्यक्तींचे सोंग घेऊन होणाऱ्या फसवणुकीत⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) सामान्यतः एखाद्या नामवंत व्यक्तीची ओळख धारण करून तिच्या चाहत्यांच्या गटांना लक्ष्य केले जाते. पुरावे तुकड्यातुकड्यांत उपलब्ध असल्याने, आम्ही रोखलेल्या विविध फसवणुकींची विश्वासार्ह तुलना करणे कठीण आहे. तरीही आमच्या आकलनानुसार, फसवणूक करणाऱ्यांनी संदेश पोहोचवण्यासाठी निवडलेली पद्धत (उदा., सरसकट किंवा नेमके लक्ष्य ठरवून) बळींपर्यंत यशस्वीपणे पोहोचण्यात आणि त्यांचे शोषण करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते. विविध कामांसाठी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा किती वापर केला गेला, यापासून हे स्वतंत्र आहे.