GPT‑5, immünolog Derya Unutmaz’ın 3 yıllık bir gizemi çözmesine nasıl yardım etti

Doktor ve immünolog Derya Unutmaz yıllardır yapay zekâyla ilgileniyor. Ancak “işte bu” dediği an, 2025’in sonlarında GPT‑5 Pro’nun kendisine ve laboratuvarına, insan vücudunun kanser ve diğer hastalıklarla savaşmasına yardımcı olan özel bir bağışıklık hücresi türü etrafında şekillenen üç yıllık bir bilmeceyi yeniden ele almalarında yardım etmesiyle geldi.

Gizemin merkezinde, immünolojide temel ama sonuçları önemli bir soru vardı: Glukoz, T hücrelerinin gelişip uzmanlaşma biçimini nasıl etkiliyor? T hücreleri, vücudun virüslerle savaşmasına, kanserli hücreleri öldürmesine, bazı bakteri ve parazitlere yanıt vermesine ve sağlıklı hücreleri tehditlerden ayırt etmesine yardımcı olan bağışıklık hücreleridir. Gelişirken, kanseri, otoimmün hastalıkları ve enfeksiyonları şekillendirebilecek roller de dahil olmak üzere farklı görevler üstlenirler. T hücrelerini bir uzmanlaşma yoluna ya da diğerine iten şeyleri anlamak, araştırmacıların bu hastalıkları daha iyi anlamasına ve sonunda daha iyi tedavi etmesine yardımcı olabilir.

Bugün The Jackson Laboratory ve Connecticut Üniversitesi’nde profesör olan Unutmaz, AI’ın çalışmalarının o kadar merkezine yerleştiğini söylüyor ki onsuz bilim yapmayı hayal edemiyor. Unutmaz, “Bu, iki elinizin de ya da beyninizin yarısının elinizden alınması gibi olurdu,” dedi.

Bilmece 2022’de, Unutmaz’ın glukoz adlı bir şeker türünün T hücrelerinin gelişimini nasıl etkilediğini anlamaya çalıştığı bir deneyle başladı. Hücreler glukozu yakıt kaynağı olarak kullanır; ayrıca protein üretmek ve başka işlevleri yerine getirmek için de kullanır.

Unutmaz’ın deneyinin sonuçları kanser, otoimmün hastalıklar ve enfeksiyonlar gibi rahatsızlıklar açısından sonuçlar doğurabilir. Ancak o dönemde Unutmaz ve laboratuvarı gördükleri şeyi anlamlandıramadı.

Önceki çalışmalar, glukoz metabolizmasının T hücrelerinin nasıl uzmanlaştığını etkilediğine dair güçlü kanıtlar sunmuştu. Bu ilişkiyi daha iyi anlamak için Unutmaz ve ekibi, gelişimlerinin erken dönemindeki T hücrelerini ya düşük glukozlu bir ortama ya da deoksiglukoz adı verilen glukoz benzeri bir molekül içeren bir ortama maruz bıraktı. Deoksiglukoz, hücrenin glukoz kullanma becerisine müdahale ederek enerji üretimini ve protein yapımını bozar. Proteinler önemlidir; çünkü hücre içindeki etkinliği koordine eder ve hücre dışında bilgi gönderip alan haberciler gibi davranır.

Ekip, iki koşulun benzer sonuçlar üretmesini bekliyordu. Her iki durumda da glukoz ve dolayısıyla T hücrelerinin işlev görmek için ihtiyaç duyduğu enerji sınırlı olacaktı. Ama öyle olmadı.

Deoksiglukozla karşılaşan T hücreleri, ezici biçimde vücudun inflamatuvar yanıtında rol alan hücreler üretti. Düşük glukoz yoğunluklarına maruz kalan T hücrelerinin bir kısmı inflamatuvar yanıt hücreleri olarak uzmanlaştı, ancak deoksiglukozda görülen sayılara ulaşmadı. Deoksiglukozla erken karşılaşmanın etkileri, araştırmacılar glukoz benzeri molekülü ortamdan kaldırdığında bile sürdü.

Bu fark yalnızca enerji eksikliğiyle açıklanamazdı. Başka bir şey oluyordu. Ancak Unutmaz ve laboratuvarı neler olduğunu çözemedi; bu yüzden deneyi rafa kaldırıp dikkat gerektiren başka acil işlere yöneldiler.

Ardından 2025’in sonlarında GPT‑5 Pro çıktı ve Unutmaz deneyi yeniden gündeme almaya karar verdi. Sonuçları modele yükledi ve ondan verileri analiz etmesini istedi.

GPT‑5 Pro, deoksiglukozun IL-2 adlı bir proteinin yapımına müdahale ettiğini öne sürdü. Bu protein, T hücrelerinin Th17 olarak bilinen inflamatuvar yanıt hücresine dönüşmesini engelleyebilir. Deoksiglukoz, özünde bir T hücresinin Th17 hücresine dönüşme becerisinin önündeki bir engeli kaldırmıştı. Düşük glukozlu ortamdaki T hücrelerinin, deoksiglukoz ortamında görülen sayılara yakın ölçüde Th17 hücresine dönüşmemesinin olası nedeni buydu.

Unutmaz, “GPT‑5, geriye dönüp bakınca tamamen mantıklı gelen gerçekten çarpıcı bir içgörü ortaya koydu,” dedi. Bu bağlantı, kendi uzmanlık alanının hemen dışında kalıyordu; bu yüzden ne kendisi ne de laboratuvarındaki herhangi biri bunu görebilmişti.

Unutmaz daha sonra GPT‑5’in bir deneyin sonucunu tahmin edip edemeyeceğini görmeye karar verdi. İmmünolog, bir lenfoma türünü hedef alan bir T hücresi üzerinde daha önce yürüttüğü bir deneyle başladı. Deneyi, CD8+ adı verilen bu belirli T hücrelerinin lenfoma hücrelerini öldürme becerisinin arttığını gösterdi.

Unutmaz GPT‑5 Pro’dan aynı deneyi simüle etmesini istediğinde, model CD8+ hücrelerinin lenfoma hücrelerini öldürme becerisindeki artışı doğru tahmin etti. Model sonuçları internetten edinmiş olamazdı; çünkü Unutmaz sonuçları henüz yayımlamamıştı.

“İşte o an, tamam, bu modeller artık gerçekten, sahiden anladıkları bir noktaya geldi diye hissettim,” dedi.

Unutmaz, GPT‑5 Pro gibi modellerin artık daha çok iş birliği yapılan kişiler gibi çalıştığını söyledi. Literatür taramalarını kolaylaştırabilir; her hafta yayımlanan yüzlerce yeni akademik makaleyi işleyerek bilim insanlarının hâlâ yanıt bekleyen soruları belirlemesine yardımcı olabilirler. Ayrıca araştırmacıların hipotezlerini keskinleştirmelerine yardımcı olarak, yapılmaya en değer deneyleri belirlemek için gereken süreyi azaltabilirler.

Unutmaz, “Hipotezinizi ele almak için yapabileceğiniz şeylerin sayısı çok fazla,” dedi. “Sayısız yaklaşımınız var ve hangisinin en iyi strateji olacağını bilmiyorsunuz.” Bu nedenle, laboratuvarda tekrarlanmaya değer deneyleri daraltmaya yardımcı olmak için deneyleri simüle etmek ve sonuçları tahmin etmek üzere GPT‑5 Pro’yu kullanıyor. Bu, araştırmacıların haftalar, aylar, hatta yıllar süren çalışmalarını azaltabilir ve biyoloji alanını büyük ölçüde hızlandırabilir.

Buna rağmen, konu uzmanlığı hâlâ kilit önemde. AI bir içgörü üretebilir, ancak bunun önemini ve makul olup olmadığını yine de insanların değerlendirmesi gerekir. Örneğin, Unutmaz’ın uzmanlığına sahip olmayan biri, GPT‑5 Pro’nun bağışıklık hücresi deneylerinde işaret ettiği mekanistik içgörünün önemli olup olmadığını anlayamazdı.

İçgörü üretme ve çalışmaları hızlandırma becerisi, bu kabiliyetlerin sorumlu biçimde ele alınmasını gerekli kılıyor. AI, araştırmacıların biyoloji ve tıpta daha hızlı ilerlemesine yardımcı olabilir; ancak bu kabiliyetler, biyolojik veya kimyasal silah tasarlamak ya da kullanmak isteyen kötü niyetli aktörler de dahil olmak üzere kötüye kullanımın önündeki engelleri azaltabilir. OpenAI’ın Preparedness Framework’ü, bu riskleri izleme ve ciddi zararlara yol açabilecek AI kabiliyetlerine karşı koruma önlemleri geliştirme yaklaşımımızı ortaya koyuyor.

Unutmaz, AI’ın gittiği yön konusunda iyimser. Ona göre bu, daha önce gelen hiçbir şeye benzemiyor; ne internete ne de sanayi devrimine. Unutmaz son dönemde, büyük ölçekli kanser mutasyonu veri kümelerini derlemek ve hassas immünoterapi çabalarını hızlandırmayı amaçlayan araştırma materyalleri üretmek için Codex ve GPT‑5.2 derin araştırma dahil gelişmiş AI araçlarını denedi; bunlar arasında T hücrelerine odaklanan kapsamlı bir taslak ders kitabı da var.

Unutmaz, bu keşif döneminin bir parçası olduğu için kendini şanslı hissediyor. “Buna yalnızca tarihsel olarak tanıklık etmekle kalmayıp biraz da katılabilmek; bunu yapabildiğim için kendimi gerçekten şanslı ve ayrıcalıklı hissediyorum.”