ChatGPT व चिकित्सक-विचार प्रशिक्षणाचे विद्यार्थ्यांना लाभ

विद्यार्थी वास्तव जगातील एखादी असाईनमेंट करताना ChatGPT वापरतात, तेव्हा काय घडते? गुणवत्ता सुधारताना कल्पकतेशी तडजोड होते का?

OpenAI आर्थिक संशोधनाच्या सहकार्याने बोकोनी विद्यापीठातील संशोधकांनी केलेल्या नव्या प्रयोगात ChatGPT वापरण्याची सुविधा आणि चिकित्सक विचारांचे प्रशिक्षण यांचे वेगवेगळे, पण परस्परपूरक परिणाम आढळले. ChatGPT वापरण्याची सुविधा मिळाल्याने विद्यार्थ्यांच्या कामाची गुणवत्ता आणि सुसंगती सुधारली, तर चिकित्सक विचारांचा एक प्रकार असलेल्या कार्यकारण रीझनिंगच्या सरावामुळे विद्यार्थ्यांनी अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण कल्पना मांडल्या. ChatGPT वापरण्याची सुविधा आणि प्रशिक्षण, या दोन्ही गोष्टी मिळालेल्या विद्यार्थ्यांमध्ये दोन्ही परिणाम दिसले.

विद्यार्थ्यांच्या प्रगतीचे मूल्यमापन करताना सर्वांगीण दृष्टिकोन महत्त्वाचा असल्याचेही हे निष्कर्ष अधोरेखित करतात. कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे विद्यार्थ्यांना परिष्कृत उत्तरे तयार करणे सोपे होत असल्याने, कल्पकतेसारखे इतर अपेक्षित गुण मोजण्यासाठी असाईनमेंट्समध्ये बदल करावे लागू शकतात. 

प्रयोगादरम्यान, बोकोनी विद्यापीठातील प्रथम वर्षाचे 1,000 हून अधिक पदवी विद्यार्थी विद्यापीठाच्या वस्तूंच्या दुकानासाठी विपणनविषयक शिफारशी तयार करण्याच्या वास्तव जगातील व्यावसायिक प्रकरणावर काम करत होते.

वर्गाच्या वेळेनुसार विद्यार्थ्यांची यादृच्छिकपणे चारपैकी एका गटात विभागणी करण्यात आली. या गटांना ChatGPT (GPT‑4o) वापरण्याची सुविधा, कार्यकारण रीझनिंगचे प्रशिक्षण, दोन्ही किंवा यांपैकी काहीच मिळाले नाही. कार्यकारण रीझनिंग हा कारण आणि परिणाम यांचा संबंध जोडणे आणि एखादा उपाय का यशस्वी किंवा अयशस्वी होऊ शकतो हे स्पष्ट करण्याशी संबंधित चिकित्सक विचारांचा विशिष्ट प्रकार आहे. विद्यार्थ्यांना मिळालेल्या प्रशिक्षणाचा कृत्रिम बुद्धिमत्तेशी संबंध नव्हता. त्याऐवजी, खेळ, उदाहरणे, प्रश्न आणि अभिप्राय असलेल्या सरावातून त्यांना कार्यकारण रीझनिंगच्या संकल्पना शिकवण्यात आल्या. 

प्रशिक्षित मानवी परीक्षकांनी पाच-बिंदूंचे मूल्यांकन निकष वापरून विद्यार्थ्यांनी सादर केलेल्या कामाचे मूल्यमापन केले. स्वतंत्रपणे, संशोधकांनी स्वयंचलित मजकूर विश्लेषण वापरून प्रत्येक सादरीकरणातील कल्पनांची संख्या व विविधता, कार्यकारण रीझनिंगची चिन्हे आणि तीन तज्ज्ञांच्या सादरीकरणांशी असलेले साम्य मोजले. 

ChatGPT वापरण्याची सुविधा असलेल्या विद्यार्थ्यांना पाच-बिंदूंच्या मापनावर जवळपास एक पूर्ण बिंदू अधिक मिळाला. त्यांच्या उत्तरांत अधिक कल्पना होत्या, त्यांतील तर्क अधिक स्पष्ट होता आणि ती तज्ज्ञांनी लिहिलेल्या शिफारशींशी अधिक मिळतीजुळती होती. दुसऱ्या शब्दांत, कृत्रिम बुद्धिमत्तेने नवशिक्या विद्यार्थ्यांना अधिक व्यावसायिक दिसणारे काम तयार करण्यास मदत केली. महत्त्वाचे म्हणजे, विद्यार्थी त्यांच्या असाईनमेंट्स सरळ ChatGPT कडे सोपवत नव्हते. काय विचारायचे, मिळालेल्या उत्तरांचे मूल्यमापन कसे करायचे आणि अंतिम सादरीकरणात काय समाविष्ट करायचे, हे त्यांनाच ठरवावे लागत होते. 

चिकित्सक विचारांच्या सरावातून अधिक अनपेक्षित निष्कर्ष समोर आला. सराव पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या कल्पना का यशस्वी होऊ शकतात आणि कधी अयशस्वी होऊ शकतात, हे अधिक स्पष्टपणे सांगितले. मात्र, मूल्यांकन निकषांवर त्यांना अधिक गुण मिळाले नाहीत, कारण त्यांत शिफारशींनी केवळ दोन प्रमाणित विपणन उद्दिष्टे किती चांगल्या प्रकारे साधली हे मोजले होते: विद्यापीठाच्या दुकानाबद्दलची जागरूकता आणि त्याचा वापर वाढवणे.

मूल्यांकन निकषांत न नोंदवलेला आणखी एक लाभ मजकूर विश्लेषणातून दिसून आला. संपूर्ण गटात, सराव पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांनी त्यांच्या सहकाऱ्यांच्या कल्पनांच्या तुलनेत अधिक वैविध्यपूर्ण आणि ठळकपणे वेगळ्या कल्पना मांडल्या. हे महत्त्वाचे आहे, कारण या प्रयोगात विद्यार्थ्यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी वापरलेल्या पारंपरिक निकषांसारखे निकष स्पष्ट आणि सुव्यवस्थित उत्तराला गुण देऊ शकतात; पण विद्यार्थ्याने इतर कोणालाही न सुचलेली कल्पना मांडली आहे का, याकडे दुर्लक्ष करू शकतात.

विद्यार्थ्यांनी स्वतंत्रपणे विचार करायला शिकावे की कृत्रिम बुद्धिमत्ता वापरायला शिकावे, अशी दोन पर्यायांतील निवड म्हणून शिक्षणावरील चर्चेकडे पाहण्याचा मोह होऊ शकतो.

हा प्रयोग दाखवतो की दोन्ही गोष्टी वेगवेगळ्या प्रकारे मोलाच्या आहेत. कृत्रिम बुद्धिमत्तेच्या सुविधेमुळे विद्यार्थ्यांना अधिक परिष्कृत, कल्पनासंपन्न आणि तार्किकदृष्ट्या सुसंगत उत्तरे तयार करता आली. चिकित्सक विचारांच्या प्रशिक्षणाने त्यांना अधिक विविध मौलिक कल्पना विकसित करण्यास, गृहीतकांवर प्रश्न उपस्थित करण्यास आणि त्यांच्या कल्पना का यशस्वी ठरतील हे स्पष्ट करण्यास प्रोत्साहन दिले.

दोन्ही गोष्टी एकमेकांना पूरक आहेत. 

ChatGPT वापरण्याची सुविधा आणि चिकित्सक विचारांचा सराव, या दोन्ही गोष्टी मिळालेल्या विद्यार्थ्यांना प्रत्येकाचे लाभ झाले. त्यांच्या कल्पनांमधील विविधता केवळ सराव पूर्ण केलेल्या विद्यार्थ्यांइतकीच होती. मूल्यांकन निकषांवरील त्यांचे गुण आणि कल्पनांची संख्या केवळ ChatGPT वापरण्याची सुविधा असलेल्या विद्यार्थ्यांसारखीच होती. त्यांच्या कामात अधिक भक्कम तार्किक सुसंगती तसेच स्पष्टीकरणे शोधण्याचे आणि गृहीतकांवर प्रश्न उपस्थित करण्याचे अधिक पुरावेही दिसले. एकंदर, या गटाने सर्वाधिक प्रकारच्या मापनांमध्ये प्रगती दाखवली. 

प्रयोगाच्या यादृच्छिक रचनेमुळे संशोधकांना या वेगवेगळ्या घटकांचा सखोल अभ्यास करता आला आणि ChatGPT वापरण्याची सुविधा, चिकित्सक विचारांचा सराव व या दोन्हींच्या एकत्रित वापराचे परिणाम स्वतंत्रपणे पाहता आले. त्यामुळे विद्यार्थ्यांवरील कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा प्रभाव आणि त्यांचे शिक्षण सर्वाधिक परिणामकारक रीतीने कसे रचावे व त्याला आधार कसा द्यावा, यावरील वेगाने वाढणाऱ्या संशोधनात हा प्रयोग विशेष उपयुक्त भर घालतो. 

सरावाचा विद्यार्थ्यांवर झालेला परिणाम आणि पारंपरिक मूल्यांकन निकषांत नोंदवला गेलेला परिणाम यांतील फरक शाळांसमोरील एका व्यापक आव्हानाकडे निर्देश करतो. 

कृत्रिम बुद्धिमत्ता विद्यार्थ्यांना परिष्कृत आणि तज्ज्ञांनी केलेल्यासारखे काम तयार करण्यास मदत करू शकत असेल, तर केवळ अंतिम उत्तर पाहून विद्यार्थ्याला प्रत्यक्षात किती समजले आहे, याबद्दल फारशी माहिती मिळत नाही. 

असाईनमेंट्स आणि मूल्यमापन पद्धती बदलाव्या लागू शकतात, या परिणामाचा अनेक शिक्षक आधीपासूनच गांभीर्याने विचार करत आहेत. आधुनिक समाजात विद्यार्थ्यांना आवश्यक असलेल्या कौशल्यांना आधार देण्यासाठी तंत्रज्ञान आणि शिक्षण अनेक दशकांपासून एकत्र विकसित होत आले आहेत; हा त्याच प्रवाहाचा भाग आहे.

केवळ सर्वाधिक रूढ किंवा परिष्कृत उत्तरांऐवजी कल्पकता, रीझनिंग आणि अनेक दृष्टिकोनांचा विचार दिसणारे काम तयार केल्याबद्दल विद्यार्थ्यांना प्रोत्साहन देणे महत्त्वाचे असल्याचे हे निष्कर्ष अधोरेखित करतात. 

मुख्य निष्कर्ष: कृत्रिम बुद्धिमत्तेने विद्यार्थ्यांना त्यांची उत्तरे सुधारण्यास मदत केली. चिकित्सक विचारांच्या प्रशिक्षणामुळे त्यांच्या कल्पनांची व्याप्ती वाढली. भविष्यासाठी विद्यार्थ्यांना तयार करण्यात दोन्ही गोष्टी परस्परपूरक भूमिका बजावतात.