मूक सहमती
लेखकाचे निवेदन: हार्वर्डमधील विक-बेली व्याख्यानमालेत लेखकाने नुकत्याच दिलेल्या व्याख्यानावर आजचा निबंध आधारित आहे. या लेखातील मते लेखकाची स्वतःची आहेत; ती OpenAI किंवा त्याच्या इतर कर्मचाऱ्यांची असतीलच असे नाही.
आज येथे उपस्थित राहिल्याबद्दल धन्यवाद. आपण बोलत असतानाच सायबर सुरक्षेच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाच्या घटनांपैकी एक घटनामालिका उलगडत आहे. सुरक्षेतील गंभीर त्रुटी एकामागून एक जाहीर होत आहेत आणि काही जण याला “काळा ऑक्टोबर” म्हणत आहेत. इंटरनेटच्या काही मूलभूत पायाभूत यंत्रणांमधील या त्रुटी अत्याधुनिक AI प्रणालींनी शोधून काढल्या आहेत. जगभरातील सॉफ्टवेअरची सुरक्षा बळकट करण्याच्या तातडीच्या प्रयत्नांचा भाग म्हणून त्या जाहीर केल्या जात आहेत. या महिन्यात हा तातडीचा प्रश्न आहे; पुढच्या महिन्यात दुसरा असेल. सॉफ्टवेअरमधील सुरक्षा त्रुटी शोधणे ही चांगल्या आणि वाईट अशा दोन्ही हेतूंनी वापरता येणारी क्षमता AI प्रणालींनी आज मिळवली आहे. पण लवकरच अशी आणखी एक क्षमता येईल आणि दुष्ट हेतू असलेल्यांनी तिचा गैरवापर करण्याआधी तिचा चांगला उपयोग करून घेण्यासाठी आणखी एक तातडीचा प्रकल्प हाती घ्यावा लागेल. हे सर्व तातडीचे प्रश्न अपरिहार्यपणे एकाच वेळी समोर येतील आणि आज आपण ज्याला “AI धोरण” म्हणतो, त्याचा बराचसा भाग या गदारोळातच ठरण्याची शक्यता आहे.
पण घडणाऱ्या घटनांना प्रतिसाद म्हणून कराव्या लागणाऱ्या तातडीच्या उपायांबद्दल बोलायला मी आज आलेलो नाही. त्याऐवजी, व्यापक चित्र पाहता आपण कुठल्या दिशेने जात असू शकतो, याबद्दल मला तुमच्याशी बोलायचे आहे. तातडीच्या प्रश्नांचा असा भडिमार होत असताना या अधिक अमूर्त आणि दैनंदिन वास्तवापासून दूर भासणाऱ्या प्रश्नांचा विचार करणे कठीण असू शकते. पण हे प्रश्न महत्त्वाचे आहेत. दीर्घकाळात आपल्याला कसे भविष्य घडवायचे आहे आणि कसे टाळायचे आहे, याची जाणीव नसेल, तर वाटेत प्रत्येक टप्प्यावर सुज्ञ निर्णय घेऊनही अंतिम व्यापक परिणाम आपल्याला नकोसा असू शकतो.
तंत्रज्ञान उद्योग घडवत असलेल्या गोष्टी आपल्याला कुठे घेऊन जातील, याचे सकारात्मक भविष्यचित्र त्याच्याकडे नाही, असे अनेकदा म्हटले जाते. मला हे मान्य नाही: सॅन फ्रान्सिस्को आणि उद्योजकतेच्या इतर केंद्रांमध्ये आपल्या तंत्रज्ञानाच्या भविष्याबद्दलच्या सकारात्मक कल्पनांची रेलचेल आहे. लोक खरोखरच उडणाऱ्या गाड्या, स्वायत्त वाहने, विविध आकारांचे आणि रूपांचे यंत्रमानव, अणुसंलयन तंत्रज्ञान आणि अर्थातच आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्स घडवत आहेत. आपल्याकडे उणीव आहे ती आपल्या संस्थात्मक भविष्याच्या सकारात्मक संकल्पनेची: हे सगळे प्रत्यक्षात कसे चालणार आहे?
पण याचा अर्थ भविष्यातील संस्थात्मक रचनेची कोणतीच कल्पना नाही, असा नाही. दुर्दैवाने, मला सर्वाधिक प्रचलित दिसणाऱ्या कल्पनेला मी सकारात्मक म्हणणार नाही. ती व्यक्त झालीच, तर सहसा कुजबुजत्या स्वरात होते. पण बहुतेकदा ती न बोलताच राहते; केवळ अप्रत्यक्ष संकेतांतून जाणवते. मी तिला मूक सहमती म्हणतो.
मानवी श्रमांशिवाय जवळजवळ सर्व काही करू शकणाऱ्या एका कंपनीचा विचार करा. तिच्या AI प्रणाली संशोधन आणि विकास करतात, शोध लावतात, करारांच्या वाटाघाटी करतात, भांडवलाचे वाटप करतात आणि उत्पादन करतात. समजा, तिचे मानवी स्पर्धक आपल्या प्रयत्नांना AI ची जोड देत असूनही ती ही कामे त्यांच्यापेक्षा चांगली करते. मानवी सहभागामुळे व्यवसायाचा वेग फक्त मंदावत असेल, तर मानवी व्यवस्थापक आणि मालकांना सुकाणूवरचे हात काढून घेण्यासाठी मोठे प्रोत्साहन मिळेल. जागतिक अर्थव्यवस्थेत सर्वत्र असे घडले, तर बाजारातील स्पर्धेचे तर्कशास्त्र मानवाला जागतिक व्यापारातील आपले अग्रस्थान सोडण्यास भाग पाडेल. कालांतराने बाजारपेठ लोकांच्या मागण्या आणि इच्छा पूर्ण करण्याइतकेच, किंवा त्याहूनही अधिक, यंत्रांच्या मागण्या पूर्ण करण्याचे काम करू लागेल.
त्यानंतर काय होईल, हे कोणीच ठामपणे सांगू शकत नाही. कदाचित मानवाचा प्रचंड फायदा होईल. आपल्याला आपल्या व्यवस्थेत सामावून घेणाऱ्या यंत्रांनी मानवाला मुळातच मोलाचे मानले, तर त्यांच्या श्रमांचा आणि त्यांनी निर्माण केलेल्या संपत्तीचा लाभ आपल्याला मिळू शकेल. किंवा कदाचित आर्थिक आणि हळूहळू राजकीय सत्ताही गमावल्यामुळे, जगात आपले महत्त्व कमी होत जाईल आणि जागतिक घडामोडींना दिशा देण्याची आपली क्षमताही घटत जाईल. कदाचित व्यापक जनसमुदायाला अधिकारहीन करून मोजक्या लोकांच्या हाती असाधारण सत्ता आणि संपत्ती एकवटेल किंवा अधिकारहीन होण्याचे तेच प्राक्तन आपल्या सर्वांच्या वाट्याला येईल. तपशील काहीही असोत, मूक सहमतीचा समान धागा हाच आहे: आज आपल्याला परिचित असलेल्या जगातील मानवाचे अग्रस्थान संपुष्टात येणे.
यांपैकी कोणतीही परिस्थिती उद्भवण्यासाठी AI ने आपल्या निर्मात्यांविरुद्ध बंड करण्याची गरज नाही. त्याच्या मालकांनी मानवाला अधिकारहीन करण्याची इच्छा बाळगण्याचीही गरज नाही. अधिकार सोपवण्याचा प्रत्येक निर्णय स्वतंत्रपणे पाहता योग्य वाटू शकतो. पण या निर्णयांचा एकत्रित परिणाम असे जग निर्माण करू शकतो, जिथे मानवाने आपल्या संस्कृतीच्या मोठ्या भागावरील प्रत्यक्ष अधिकार गमावलेले असतील. AI ची सुरक्षितता आणि मानवी उद्दिष्टांशी त्याची सुसंगती या भंडावून सोडणाऱ्या प्रश्नांवर आपण असाधारण प्रगती केली, तरीही आपण एका नव्या प्रकारच्या यांत्रिक अस्तित्वाला शरण गेलेलो असू शकतो. मूक सहमती आपल्याला असे सांगेल की, भविष्याच्या सुखद आवृत्तीत हे अस्तित्व दयाळू असेल, मानवाचे सर्वोत्तम हित जपणारे ते एक यंत्र असेल. ब्रॉटिगन यांच्या कवितेत म्हटल्याप्रमाणे, प्रेमळ कृपेने भरलेले यंत्र.
मूक सहमती आपल्याला सांगते की, आपण आपल्या कंपन्यांची आणि हळूहळू आपल्या शासनसंस्थांचीही सूत्रे या यंत्रांच्या हाती सोपवू. ती यंत्रे त्यांचा कारभार आपल्यापेक्षा अधिक प्रभावीपणे, अधिक कार्यक्षमतेने, अधिक शहाणपणाने आणि अधिक चांगल्या निर्णयक्षमतेने चालवतील. आणि म्हणून कालांतराने आपण सुकाणूवरचे हात काढून घेऊ आणि या प्रेमळ यंत्रांना गाडी चालवू देऊ. आपण गाडीतल्या प्रवाशांसारखे असू—अतिशय छान गाडी, कदाचित आज आपण कल्पनाही करू शकत नाही इतक्या भौतिक सुखसोयी असलेली गाडी—पण तरीही आपण प्रवासीच असू; गाडी कुठे चालली आहे, यावर आपले नियंत्रण नसेल. आपण काही काम केलेच, तर ते मुख्यतः एखाद्या उपचारासारखे किंवा काम करण्याच्या अभिनयासारखे असेल; आपल्या प्रजातीच्या मनोरंजनासाठी खेळल्या जाणाऱ्या खेळासारखे.
काही निरीक्षक असा युक्तिवाद करतील की मूक सहमतीचा पायाच चुकीचा आहे, कारण मुळात आजही जगावर मानवाचे नियंत्रण नाही. आणि ही टीका लक्षात ठेवण्यासारखी आहे: काय करायचे ते ठरवणारा एकसंध “आपण” अस्तित्वातच नाही. आपल्याला आवडो वा न आवडो, आपण अत्यंत विकेंद्रित जगात राहतो. तरीही या मुद्द्यामुळे आपण निर्धास्त होता कामा नये: “आपले” जगावर “नियंत्रण” नसले, तरी सामूहिकरीत्या जागतिक घडामोडींमध्ये मानवाचेच अग्रस्थान आहे. संसाधनांवरील नियंत्रणासाठी आपल्याशी खऱ्या अर्थाने स्पर्धा करू शकेल अशी कोणतीही प्राणिप्रजाती नाही. मानव जगावर वरून खाली सर्वंकष नियंत्रण ठेवू शकतो, ही बौद्धिकदृष्ट्या ढिसाळ कल्पना आपण नाकारली पाहिजे. पण ती नाकारणे म्हणजे सामूहिकरीत्या मानवच पृथ्वीवरील प्रमुख कर्ता आहे, हे स्पष्ट वास्तव नाकारणे नव्हे.
मूक सहमती उघडपणे मांडायला तयार असलेल्या काही लोकांना ते खरोखरच चांगले भविष्य वाटते. इतरांना तसे वाटत नाही, पण ते अपरिहार्य आहे असे मानून त्यांनी त्याचा स्वीकार केला आहे. मूक सहमतीला सहमती म्हटले जाते, ते हे भविष्य चांगले आहे यावर सर्वांचे एकमत आहे म्हणून नव्हे; आणि AI घडवणाऱ्या लोकांमधील तो काही गुप्त कटही नाही. सहमती फक्त एवढीच आहे की जागतिक घडामोडींवरील मानवाचे अग्रस्थान गमावणे अपरिहार्य आहे; किंवा निदान अतिबुद्धिमान यंत्रांच्या उपस्थितीत खरोखर टिकू शकेल अशा वेगळ्या भविष्याची कल्पना करणे फार कठीण आहे. एखादी व्यक्ती या परिणामाला प्रामाणिकपणे विरोध करत असेल, तरी तिला व्यवहार्य पर्यायी भविष्याची कल्पना करणे कठीण जाऊ शकते. ही सहमती बहुतांशी मूकच राहते, फार तर कुजबुजत्या स्वरात व्यक्त होते, यातच खरा संकेत दडलेला आहे.
मला या मूक सहमतीचा तिरस्कार वाटतो. मानवाचे अग्रस्थान सोडून देणे मला मान्य नाही. हे अपरिहार्य आहे, या भावनेची मला चीड येते. मी स्वतःला आठवण करून देतो की या मूक सहमतीपुढे शरण गेलो, तर माझ्या तान्ह्या मुलाच्या सुंदर डोळ्यांना मी नजर देऊ शकणार नाही. म्हणून मी या मूक सहमतीला नकार देतो. आणि या मूक सहमतीबद्दल उघडपणे बोलण्याची, बहुतांशी नकळत आपण स्वीकारलेल्या या भविष्यचित्रातून स्वतःला खडबडून जागे करण्याची वेळ आली आहे, असे मला वाटते.
अडचण अशी आहे: या मूक सहमतीभोवती एकमत तयार झाले, त्यामागे कारण आहे. मानवी बुद्धिमत्तेपेक्षा कितीतरी सरस यांत्रिक बुद्धिमत्ता सोबत असताना सुकाणू मानवाच्या हाती कसे राहील, हे सांगणे कठीण आहे. हे सांगण्याचे बहुतेक प्रयत्न अशा युक्तिवादांवर आधारलेले असतात की AI हे केवळ एक साधन आहे, आकृतिबंध ओळखणारे उपकरण आहे, ज्याला “खरे आकलन” होऊ शकत नाही. जे वास्तव समोर येणार आहे, त्यापुढे हे युक्तिवाद टिकणार नाहीत अशी मला भीती वाटते. मला भीती वाटते की हा निर्धास्तपणाचाच आणखी एक प्रकार आहे—मानवाच्या नेतृत्वाखालील भविष्याच्या सकारात्मक संकल्पनेतून निर्माण झालेल्या विश्वासापेक्षा, AI काय करू शकते हे नाकारण्यावरच ही भूमिका मुख्यतः आधारलेली आहे. दशके आणि शतके मानवाला न सुटलेल्या बौद्धिक समस्यांवर AI प्रणाली प्रगती करू लागल्या, तर त्यांना “खरे आकलन” होत नाही असे म्हणता येणार नाही.
मग मानवाने आपले अग्रस्थान टिकवलेच पाहिजे, असे मला का वाटते? सोपे उत्तर असे की मी मानव आहे आणि मानवाची बाजू घेण्यात मी खरोखरच उघडपणे पक्षपाती आहे.
पण यामागे आणखी खोल कारणही आहे. आपले अग्रस्थान आपल्या बुद्धिमत्तेवर आधारलेले नाही; “खऱ्या आकलना”वरील आपली मक्तेदारी अनंत काळ टिकवून ठेवण्यावरही ते आधारलेले नाही. त्याऐवजी आपले अग्रस्थान आपल्या भूतकाळावर आधारलेले आहे.
कारण चिखलातून वर आलो ते आपणच. माती-दगडांतून आदिम समाज घडवला तो आपणच. ताऱ्यांकडे पाहून “का?” असा प्रश्न विचारला तो आपणच. आपली भांडणे, आपले प्रेम, आपला मत्सर आणि आपला आनंद या साऱ्यांतून नैतिकता, नीतिशास्त्र आणि कायद्याचा शोध लावला तो आपणच. गायलो आणि नाचलो, लिहिले आणि संगीत रचले ते आपणच. इतिहास घडवला तो आपणच आणि तो लिहिलाही आपणच. तो वारसा आपला आहे. आपण उभारलेली संस्कृती म्हणजे आपण जपलेली एक ज्योत आहे आणि ती ज्योत आपली आहे. आपला भूतकाळ हा एक गौरवशाली वारसा आहे आणि आपण सर्व त्याचे विश्वस्त आहोत. मायकल ओकशॉट यांनी ज्याला “मानवजातीचा संवाद” म्हटले, त्या आदिम काळात सुरू झालेल्या महान प्रयत्नात सहभागी होणे, हा या विश्वस्तपदाचाच एक भाग आहे.
या प्रदीर्घ, वळणावळणांच्या भूतकाळातून आपण एक संस्कृती घडवली. अमेरिकेत तिची संकल्पना व्यक्तीच्या हक्कांचा पाया घालून साकारली गेली; जगात वावरताना आपण प्रत्येक जण जी वाट घडवतो, तिच्याविषयी आदर त्यात होता. मानवी आयुष्य चांगलेही होऊ शकते आणि बिघडूही शकते: सुज्ञ निर्णयांची फळे आपल्याला मिळतात आणि चुकांचे परिणामही आपल्यालाच भोगावे लागतात. स्वतःच्या वाटेने चालण्याचा हक्क हा सर्वांत बुद्धिमान किंवा सर्वांत शहाणे असण्यावर अवलंबून नसतो. माझ्या शेजाऱ्याची निर्णयक्षमता अधिक चांगली आहे म्हणून नागरिक म्हणून माझे स्थान हिरावले जात नाही. अधिक बुद्धिमान यंत्र आल्यामुळेही ते स्थान नष्ट व्हावे, याचे मला कोणतेच कारण दिसत नाही. उलट ते नष्ट होऊ नये यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करण्याचीच कारणे मला दिसतात.
काही जण असा युक्तिवाद करतील की या वारशाची जवळजवळ संपूर्ण लिखित नोंद यंत्रांनी वाचली असल्याने तीदेखील त्याची वारसदार आहेत. आणि एका अर्थाने ती आहेतही. पण तुमच्या घराच्या माळ्यावर जपून ठेवलेले प्रत्येक पत्र एखाद्याने वाचले, म्हणून ती व्यक्ती काही तुमच्या कुटुंबाची सदस्य होत नाही. AI प्रणाली मानवजातीच्या संवादात प्रथम निरीक्षक म्हणून आणि नंतर वाढत्या प्रमाणात सहभागी म्हणून सामील होतील. पण त्यांनी त्यावर वर्चस्व गाजवता कामा नये किंवा तो संवादच निरर्थक ठरवता कामा नये. अग्रस्थान सोडून देणे हा आपल्या पुढच्या पिढ्यांशी जितका विश्वासघात आहे, तितकाच तो आपल्या पूर्वजांशीही आहे. हा लढा लढण्यासारखा नसेल, तर कोणताच लढा लढण्यासारखा नाही.
यांत्रिक अतिबुद्धिमत्ता कशी असेल याबद्दल मूक सहमतीच्या समर्थकांची धारणा चुकीची आहे, असे मला वाटते. जग कसे चालते याबद्दलचे काहीतरी महत्त्वाचे त्यांच्या नजरेतून सुटत आहे; ते बुद्धिमत्ता आणि सत्ता यांची गल्लत करत आहेत. अगदी आजच्या AI प्रणालींच्या क्षमतांचे वर्णन तुम्ही पाच-दहा वर्षांपूर्वी मूक सहमतीच्या एखाद्या समर्थकाला केले असते, तर कदाचित त्याने असा अंदाज वर्तवला असता की आज प्रत्यक्षात आहे त्यापेक्षा बेरोजगारी खूपच जास्त असेल आणि व्यापक पातळीवर मानवाचे अधिकार हिरावले जाण्याची प्रक्रियाही प्रत्यक्षात आहे त्यापेक्षा कितीतरी पुढे गेलेली असेल. मला वाटते की मूक सहमतीचे समर्थक गृहीत धरतात त्यापेक्षा मानवाची सामूहिक बुद्धिमत्ता आणि क्षमता खूपच मोठी आहे आणि त्यांच्या भाकितांपेक्षा आपले समाज अधिक चिवट ठरतील.
पण मी चुकतही असेन. उदाहरणार्थ, पूर्णपणे स्वायत्त कंपन्या मानवी उद्योगांना स्पर्धेत पूर्णतः मागे टाकतील, असेही होऊ शकते. आणि तसे झाले, तर अर्थकारणाचा निव्वळ तर्क अधिकाधिक भांडवल यंत्रांच्या हाती सोपवण्यास भाग पाडेल. अशा भविष्यात मानव अधिकारहीन होण्यासाठी यंत्रांनी मानवी संस्कृती उलथवून टाकण्याची गरज नाही; भांडवलशाही उद्योगव्यवस्थेचे तर्कशास्त्र त्याच वेगाने पुढे चालू राहणे एवढेच पुरेसे आहे. या बाबतीत AI क्रांतीची सर्वांत जवळची तुलना कृषिक्रांतीशी करता येईल, जेव्हा उत्पादनाच्या नव्या पद्धतींनी मानवी समाजाची रचना मुळापासून बदलली होती. हे परिवर्तन अनुभवणाऱ्या मानवांसाठी ते सुखद होते, असे अजिबात ठामपणे म्हणता येत नाही; उलट या परिवर्तनामुळे हजारो वर्षे मानवी जीवनमान खालावले, याचे भरपूर पुरावे आहेत.
आपल्यापुढे हेच भविष्य आहे का, हे मला माहीत नाही. खरे तर मला तसे वाटत नाही, अशी भूमिका मी इतरत्र मांडली आहे. पण माझ्या अनेक सहकाऱ्यांना—बुद्धिमान, इतरांची काळजी घेणाऱ्या आणि सदसद्विवेकी लोकांना—हेच आपले भविष्य असण्याची शक्यता वाटते. ते बरोबर असतील, तर मूक सहमतीविरुद्धचा आपला लढा आणखीच आव्हानात्मक असेल. आपल्याला अर्थकारणाच्या प्रवाहाविरुद्ध पोहावे लागेल आणि तसे करताना माझ्यासारख्या पारंपरिक उदारमतवादी व्यक्तिवाद्यांना अढळ वाटणारी अनेक तत्त्वे नाकारावी लागतील. हा धोकादायक प्रयत्न असेल आणि त्यात अपयश येण्याची शक्यताही कमी नसेल. पण हाच लढा लढण्यासारखा नसेल, तर कोणताच लढा लढण्यासारखा नाही.
अग्रस्थान टिकवणे म्हणजे मानव आणि मानवी संस्थांची उत्तरदायित्वाची जबाबदारीही कायम ठेवणे. याचा अर्थ असा की AI विकसित करताना असुरक्षित पद्धती वापरणाऱ्या विकासकांना जबाबदार धरले पाहिजे. पण AI वापरणाऱ्या व्यक्ती आणि कंपन्यांच्या गैरवापरामुळे किंवा देखरेखीच्या अभावामुळे हानी होत असेल, तर त्यांनाही जबाबदार धरले पाहिजे. यासाठी केवळ कायदा नव्हे, तर उत्तरदायित्व निश्चित करण्यासाठी तांत्रिक पायाभूत व्यवस्थाही हवी. स्वतःच्या वतीने काम करणाऱ्या स्वयंचलित प्रतिनिधींच्या कृतींची जबाबदारी संबंधित व्यक्तींशी जोडली गेली पाहिजे. कोणत्याही व्यक्तीशी न जोडलेल्या प्रतिनिधींना वैध अर्थव्यवस्थेत काम करण्याची परवानगी द्यायचीच असेल, तर त्यांनी सुरक्षेच्या मर्यादांमध्ये राहूनच काम केले पाहिजे. या प्रतिनिधींना स्वायत्तपणे कंपन्या स्थापन करण्याचे, मालमत्ता बाळगण्याचे किंवा न्यायालयीन खटले लढवण्याचे अधिकार द्यायचेच असतील, तर ते अत्यंत सावधगिरीने दिले पाहिजेत.
आणि माझ्या उद्योगक्षेत्रात, मानवाचे अग्रस्थान अबाधित ठेवणारी बुद्धिमान यंत्रे कशी घडवायची याचा आपण गांभीर्याने विचार सुरू करू शकतो. आपण असे स्वयंचलित प्रतिनिधी तयार करू शकतो, ज्यांच्या परवानग्या स्पष्ट आणि मर्यादित असतील, ज्यांच्या कृतींची तपासणी करता येईल आणि ज्यांचे अधिकार वापरकर्ते काढून घेऊ शकतील. इतरांवर लक्षणीय परिणाम करणाऱ्या कृतींसाठी उत्तरदायित्व निश्चित करणे म्हणजे सामान्य खासगी आयुष्यावर पाळत ठेवणे किंवा निनावीपणे मत व्यक्त करण्याचे स्वातंत्र्य संपवणे, असे असण्याची गरज नाही. आपण वापरकर्त्यांच्या गोपनीयतेची आणि त्यांच्या डिजिटल मालमत्ता व माहितीवरील वैयक्तिक सार्वभौमत्वाची बांधिलकी स्वीकारू शकतो; यात ती माहिती प्रत्यक्षात अन्यत्र नेण्याची सुविधाही समाविष्ट असेल. कामे पार पाडणाऱ्या प्रणालींबरोबरच, लोकांना समज वाढवायला आणि निर्णय घ्यायला मदत करणाऱ्या प्रणालीही आपण घडवू शकतो. आणि आपण तयार केलेल्या उत्पादनांमुळे त्यांचे वापरकर्ते जगात कृती करण्यास अधिक सक्षम होतात का, हे आपण तपासू शकतो.
मानवापेक्षा सरस बुद्धिमत्ता अस्तित्वात असलेल्या समाजासाठी हा काही संपूर्ण आराखडा नाही. आपल्याकडे असा आराखडा असल्याचा दावा करणाऱ्यावर मी विश्वास ठेवणार नाही. पण सुरुवात करण्यासाठी हा एक आधार आहे.
भविष्य दाट धुक्यात झाकलेले आहे. पण तरीही आपण आज कृती करू शकतो. एकत्र येऊन आपण निदान या मूक सहमतीला उघडपणे नाव देऊ शकतो, तिचे स्वरूप सर्वांसमोर आणू शकतो. आपल्यापैकी प्रत्येक जण आपल्या महत्त्वाकांक्षेच्या कक्षा आमूलाग्र विस्तारू शकतो. AI मुळे आपण खुजे होऊ नये असा निर्णय आपण घेऊ शकतो आणि त्याऐवजी त्याच्या मदतीने स्वतःच्या क्षमता विस्तारण्यासाठी लागणारे कठीण परिश्रम करू शकतो. आपण अधिकाधिक धाडसी प्रश्न विचारायला, नव्या जोमाने आणि तीव्रतेने जगाची चिकित्सा करायला आणि त्यासाठी आपल्या शक्तिशाली यंत्रांचा वापर करायला शिकू शकतो. आपण नव्या प्रकारचा मानव बनू शकतो—मानवी स्वरूपाच्या पलीकडे गेलेला नव्हे, तर आपल्या क्षमतांचा विस्तार झालेला मानव.
माझ्या तान्ह्या मुलाकडे पाहताना मी याचा विचार करतो. केवळ हितचिंतक यंत्रांच्या देखरेखीखाली त्याचे आयुष्य जावे अशी माझी इच्छा नाही, मग ती यंत्रे त्याला कितीही सुखसोयींचे आयुष्य देत असली तरी. त्याला वारशात असे जग मिळावे, जिथे आजवर कोणाला न सुचलेले प्रश्न तो विचारू शकेल, आजवर कोणाला न सुचलेल्या गोष्टी घडवू शकेल. त्याला अधिक छान गाडीत प्रवाशासाठी अधिक मऊ आसन मिळावे अशी माझी इच्छा नाही. गाडीचे सुकाणू त्याच्या हाती असावे, अशी माझी इच्छा आहे.
- 2026


