आमच्या विज्ञान ब्लॉगवरील या पहिल्या अतिथी लेखात, OpenAI मधील अभ्यागत शास्त्रज्ञ आणि भौतिकशास्त्रज्ञ नॅथॅनियल क्रेग, मानक मॉडेलच्या प्रस्तावित जालिका-व्याख्येवर त्यांनी GPT‑6 Astra सोबत कसे काम केले, हे सांगतात. क्रेग हे कॅलिफोर्निया विद्यापीठाच्या सांता बार्बरा येथील कण सिद्धांत गटाचे प्रमुख आहेत आणि तेथील कावली सैद्धांतिक भौतिकशास्त्र संस्थेचे कायम सदस्य आहेत.
कणभौतिकीतील मानक मॉडेल हा निसर्गाचे वर्णन करणारा अत्यंत यशस्वी सिद्धांत आहे. तो ज्ञात मूलकणांचे आणि चार मूलभूत बलांपैकी तीन बलांचे—प्रबळ बल, दुर्बळ बल आणि विद्युतचुंबकत्व यांचे—वर्णन करतो. हायड्रोजनच्या 21-सेंटिमीटर रेडिओ उत्सर्जनातील कमी ऊर्जेपासून लार्ज हॅड्रॉन कोलायडरमधील टकरींच्या उच्च ऊर्जेपर्यंत, दहाच्या अठरा घातांचा पल्ला व्यापणाऱ्या ऊर्जांवर सैद्धांतिक गणना आणि प्रयोग यांच्यात विलक्षण मेळ दिसतो. यावरच या सिद्धांताचे यश आधारलेले आहे. तरीही, पन्नासहून अधिक वर्षांच्या वाटचालीतील इतक्या यशानंतरही एक मूलभूत समस्या कायम आहे: संपूर्ण सिद्धांताची अविक्षोभी व्याख्या कशी करायची—म्हणजे त्यातील परस्परक्रियांना लहान दुरुस्त्या मानण्यावर अवलंबून नसलेली व्याख्या कशी द्यायची? GPT‑6 Astra च्या मदतीने तयार केलेल्या ऑक्टोबरमधील पूर्वप्रकाशित शोधनिबंधात(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) मी जालिकेवरील एक संभाव्य व्याख्या मांडली. जालिका म्हणजे अवकाशकाळ दर्शवणारी जाळी.
ही समस्या सोडवण्यासाठी माझ्याकडे एक धोरण होते. पण ज्या सर्व प्रकरणांना ते लागू पडणे आवश्यक होते, त्या प्रत्येकात ते काम करते हे मला सिद्ध करता आले नव्हते. Astra ने त्या धोरणातून गणिती रचना उभारण्यास मदत केली आणि तपशीलवार सिद्धता विकसित करण्यात पुढाकार घेतला. आम्ही काय केले हे समजावून सांगण्यासाठी, मानक मॉडेलच्या सध्याच्या वर्णनात काय उणे आहे, यापासून सुरुवात करणे उपयोगी ठरेल.
आपल्याकडे मानक मॉडेलची व्याख्या नाही, असे म्हणण्याचा अर्थ काय? मानक मॉडेलमधील कण आणि बले कशी परस्परक्रिया करतात, हे पुंज यामिकी आणि विशेष सापेक्षता सांगतात. दुर्दैवाने, थेट या परस्परक्रियांवर आधारित संपूर्ण भाकिते कशी करायची, हे आपल्याला अजून माहीत नाही. त्याऐवजी, आपण अनेकदा परस्परक्रिया बंद केल्या आहेत, अशी कल्पना करून सुरुवात करतो. अशा स्थितीत इलेक्ट्रॉन एकमेकांना दूर ढकलणार नाहीत. ही समस्या आपण अचूक सोडवू शकतो. मग लहान दुरुस्त्यांच्या मालिकेच्या रूपात परस्परक्रिया पुन्हा समाविष्ट करतो. या दुरुस्त्या क्रमाक्रमाने लहान होत गेल्या, तर काही पदांतच अतिशय अचूक उत्तर मिळू शकते. उदाहरणार्थ, या पद्धतीमुळे भौतिकशास्त्रज्ञांना इलेक्ट्रॉनच्या चुंबकत्वाची तीव्रता लाख कोटी भागांपैकी अवघ्या काही भागांच्या अचूकतेने भाकीत करता आली आहे. या पद्धतीला विक्षोभ सिद्धांत म्हणतात.
मात्र, मानक मॉडेलमधील अनेक समृद्ध घटना विक्षोभ सिद्धांताच्या आवाक्याबाहेर आहेत. प्रोटॉनच्या वस्तुमानाचे उदाहरण घ्या. प्रोटॉन तीन क्वार्कांनी बनलेला असतो, पण त्याचे वस्तुमान मुख्यतः त्यातील क्वार्क आणि प्रबळ बल वाहून नेणारे ग्लुऑन यांच्या हालचाली व परस्परक्रियांमधून येते. प्रबळ बल बंद केले, तर प्रोटॉन पूर्णपणे विखुरतो. त्यामुळे प्रोटॉनचे वस्तुमान किती आहे हे समजून घेण्यासाठी विक्षोभ सिद्धांत उपयोगी मार्गदर्शक ठरत नाही. सिद्धांताची माहिती अविक्षोभी पद्धतीने मिळवण्यासाठी अधिक सामर्थ्यवान पद्धतींची गरज असते. अशा पद्धतींत परस्परक्रिया सुरुवातीपासूनच उपस्थित असतात; त्यांना लहान दुरुस्त्या मानले जात नाही.
सलग अवकाशकाळातील संपूर्ण मानक मॉडेलची अविक्षोभी व्याख्या आपल्याकडे नाही. इतकेच नव्हे, तर परस्परक्रियांचा समावेश असलेला हा सिद्धांत गणिती दृष्टीने सु-व्याख्यित आहे का, हेही आपल्याला समजलेले नाही. एक आशादायक पर्याय म्हणजे अवकाशकाळाचे विविक्त बिंदूंच्या जाळीत रूपांतर करणे. अशा जाळीला जालिका म्हणतात. आपला सिद्धांत किती लहान अंतर ओळखू शकतो, हे जाळीतील बिंदूंमधील अंतर ठरवते. सांत जाळीचा अभ्यास केल्यास, ठरावीक अंतरासाठी सिद्धांताची काटेकोर अविक्षोभी व्याख्या देता येते. यामुळे सिद्धांत संगणकावर मांडताही येतो. तिथे विक्षोभ सिद्धांताचा आधार न घेता त्याची भाकिते थेट गणनेतून काढता येतात. जालिका क्षेत्र सिद्धांत म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या पद्धतीमुळे गेल्या काही दशकांत प्रबळ बलाच्या आकलनात लक्षणीय प्रगती झाली आहे. त्यात मूलभूत तत्त्वांवरून प्रोटॉनचे वस्तुमान परिमाणात्मकरीत्या समजून घेण्याचाही समावेश आहे.
प्रबळ बलासाठी जालिका क्षेत्र सिद्धांत इतका यशस्वी ठरला असेल, तर संपूर्ण मानक मॉडेलची अविक्षोभी जालिका-व्याख्या करण्यासाठी आपण त्याचा विस्तार का केलेला नाही? इथे एक महत्त्वाचा फरक आड येतो: मानक मॉडेल हे कायरल सिद्धांताचे एक उदाहरण आहे.
अवकाशीय परावर्तन केल्यावर जो वेगळा दिसतो, त्याला कायरल सिद्धांत म्हणतात. आरशातील हातमोज्यांचा विचार करा: डाव्या हाताच्या हातमोज्याची आरशातील प्रतिमा म्हणजे उजव्या हाताचा हातमोजा. तुमच्याकडे प्रत्येक प्रकारचा एक हातमोजा असेल, तर आरशातील प्रतिमेतही तसेच असेल. त्यामुळे अवकाशीय परावर्तनानंतर तुमचा हातमोज्यांचा संच तसाच दिसतो. पण तुमच्याकडे फक्त डाव्या हाताचा हातमोजा असेल, तर आरशात दिसणारा उजव्या हाताचा हातमोजा त्यापेक्षा वेगळा आहे.
हस्ततेची ही संकल्पना मानक मॉडेलमधील अनेक मूलभूत कणांनाही लागू होते. क्वार्क आणि इलेक्ट्रॉन यांचा समावेश असलेल्या या कणांना फर्मिऑन म्हणतात. मानक मॉडेलमधील बहुतेक बले कायरल नाहीत. उदाहरणार्थ, प्रबळ बल आणि विद्युतचुंबकत्व डाव्या व उजव्या हस्ततेच्या फर्मिऑनांवर सारख्याच प्रकारे कार्य करतात. असे सिद्धांत जालिकेवर मांडणे तुलनेने सोपे असते.
पण मानक मॉडेलमधील तिसऱ्या मूलभूत बलात, म्हणजे दुर्बळ बलात, ही परावर्तन सममिती नसते. ते डाव्या आणि उजव्या हस्ततेच्या फर्मिऑनांवर वेगवेगळ्या प्रकारे कार्य करते. त्यामुळे डावे आणि उजवे यांची अदलाबदल करणाऱ्या आरशातील परावर्तनानंतर ते तसेच दिसत नाही. वेगवेगळ्या हस्ततेच्या कणांवर वेगवेगळ्या प्रकारे कार्य होणे, यामुळेच मानक मॉडेल कायरल सिद्धांत ठरतो. आणि कायरल सिद्धांत जालिकेवर मांडणे हे अत्यंत आव्हानात्मक असल्याचे दिसून येते. आपण जालिकेवर डाव्या हस्ततेचा फर्मिऑन ठेवण्याचा प्रयत्न केला, तर सर्वांत स्वाभाविक नियमांनुसार त्याच्यासोबत न मागितलेला उजव्या हस्ततेचा साथीदारही मिळतो. हा आश्चर्यकारक परिणाम आहे. तो आपण थोड्याच वेळात उलगडून पाहू. यामागचे कारण काहीही असो, याचा अर्थ असा की मानक मॉडेलची सरळसाधी जालिका-मांडणी केली, तर दुर्बळ बलासाठी चुकीचा कणसमूह मिळतो. मानक मॉडेल आकाराला आल्यापासून त्याची संपूर्ण अविक्षोभी व्याख्या उपलब्ध नसण्यामागे कणांचे हे दुप्पट होणे एक कारण आहे.
कणांचे दुप्पट होणे समजून घेण्यासाठी, प्रकाशाशी तुलना करून पाहूया. प्रकाशाच्या दोन ध्रुवण अवस्था असतात. प्रकाश अवकाशातून पुढे जात असताना विद्युत क्षेत्राची दिशा कशी असते, हे त्या दर्शवतात. (तुम्ही ध्रुवित भिंगांचा उन्हाचा चष्मा वापरत असाल, तर हे परिचित असेल. असा चष्मा पाणी किंवा रस्त्यांवरून परावर्तित झालेला आडव्या दिशेने ध्रुवित प्रकाश अडवतो, पण उभ्या दिशेने ध्रुवित प्रकाश जाऊ देतो.) अशा चष्म्यात आडवे आणि उभे ध्रुवण हा आधार निवडला जातो. मात्र आपल्या तुलनेसाठी डावे-वर्तुळाकार आणि उजवे-वर्तुळाकार ध्रुवण हा आधार निवडणे अधिक उपयोगी ठरेल. याचा अर्थ विद्युत क्षेत्र प्रकाशाच्या गतीच्या दिशेभोवती घड्याळाच्या काट्यांच्या दिशेने किंवा त्यांच्या विरुद्ध दिशेने फिरत असते. आपण म्हटल्याप्रमाणे, विद्युतचुंबकत्वात परावर्तन सममिती असते. त्यामुळे त्याचे प्रत्यक्ष नियम डाव्या-वर्तुळाकार आणि उजव्या-वर्तुळाकार अशा दोन्ही ध्रुवणांसाठी सारखेच असतात. (तांत्रिक तपशीलांत रस असणाऱ्यांसाठी: फर्मिऑनांविषयी बोलताना डावे आणि उजवे हे शब्द कायरलतेला उद्देशून वापरले जातात. प्रकाशाच्या आपल्या तुलनेत ते फोटॉनच्या हेलिसिटीला उद्देशून वापरले आहेत. फोटॉनचा प्रचक्रण-सदिश त्याच्या प्रवासाच्या दिशेने आहे की विरुद्ध दिशेने, हे हेलिसिटी सांगते.)
पण दुर्बळ परस्परक्रिया जशा डाव्या हस्ततेचे फर्मिऑन निवडतात, तसेच फक्त डावीकडे वर्तुळाकार ध्रुवित प्रकाश असलेल्या जगाचे अनुकरण तुम्हाला करायचे आहे, अशी कल्पना करा. प्रयोगशाळेत याचा अभ्यास करण्यासाठी, तुम्ही डावीकडे वर्तुळाकार ध्रुवित प्रकाश निर्माण करणारा लेसर अशा पेटीत ठेवू शकता, जिच्या दोन्ही टोकांना आरसे आहेत. प्रकाश पुढे-मागे परावर्तित होताना त्याची तीव्रता वाढू शकते आणि तुम्हाला त्याचा बारकाईने अभ्यास करता येईल—काहीसे मानक मॉडेल जालिकेवर मांडण्यासारखे. दोन्ही बाबतींत, नियंत्रण मिळवण्यासाठी तुम्ही सिद्धांतात हाताळता येणाऱ्या अंतरांवर मर्यादा घालत आहात. जालिका सर्वांत लहान अंतरांवर मर्यादा घालते, तर पेटी सर्वांत मोठ्या अंतरांवर.
तुम्ही साध्या आरशांची पेटी बनवली, तर आश्चर्य वाटेल असा परिणाम दिसेल—जणू कायरल सिद्धांत अगदी सरळ पद्धतीने जालिकेवर मांडल्यासारखा. लेसरमधून निघणारा डावीकडे वर्तुळाकार ध्रुवित प्रकाश दुसऱ्या टोकाच्या आरशावरून परावर्तित झाल्यावर उजवीकडे वर्तुळाकार ध्रुवित होतो. त्यामुळे आता पेटीत दोन्ही ध्रुवणांचा प्रकाश असतो. असे घडते कारण आरसा प्रकाशाची दिशा उलटवतो, पण विद्युत क्षेत्र कसे फिरत आहे ते बदलत नाही—पेटीच्या एकाच टोकाकडून पाहिल्यास हे दिसते. त्यामुळे ध्रुवण उलटते. हे काहीसे जालिकेवर डाव्या हस्ततेचा फर्मिऑन ठेवल्यावर त्याचे अनावश्यक दुहेरी साथीदार दिसू लागण्यासारखे आहे. तुम्ही फक्त डाव्या हस्ततेचा प्रकाश दिला, आणि पेटीने दुसऱ्या हस्ततेचा प्रकाशही पुरवला.
यावर एक कल्पक उपाय आहे. ज्यांतील रेणू थरांमध्ये एका दिशेने मांडलेले असतात, अशा विशेष पटलांचा वापर करून तुम्ही कायरल आरसा बनवू शकता. एका थरापासून पुढच्या थरापर्यंत रेणूंच्या मांडणीची दिशा थोडी वळते. त्यामुळे पटलाच्या आत सर्पिल रचना तयार होते. ज्या प्रकाशाची तरंगलांबी आणि हस्तता या सर्पिल रचनेशी जुळतात, त्याच्या वेगवेगळ्या थरांमधून होणाऱ्या लहान परावर्तनांना एकमेकांचे बळ मिळते. त्यामुळे परतणाऱ्या प्रकाशातील विद्युत क्षेत्राच्या फिरण्याची दिशा उलटते. हे पटल डाव्या हस्ततेचा प्रकाश त्याच हस्ततेने परत पाठवते आणि उजव्या हस्ततेचा प्रकाश आरपार जाऊ देते. असे कायरल आरसे दशकाहून अधिक काळापासून अस्तित्वात आहेत. ही घटना निसर्गातही आढळते: काही स्कॅरब भुंग्यांच्या चमकदार कवचांमध्ये अशीच सर्पिल रचना असते. तुम्ही कायरल आरशांची पेटी तयार केली, तर दोन्ही दिशांनी प्रवास करणारा प्रकाश डावीकडे वर्तुळाकार ध्रुवित असेल.
जालिकेवरही अशीच युक्ती काम करते. अनेक दशकांपूर्वी पॉल गिन्सपार्ग आणि नोबेल पारितोषिक विजेते केन विल्सन1 यांनी जालिकेसाठी नियम शोधले. कायरल आरशांनी परावर्तनावेळी विद्युत क्षेत्राच्या फिरण्याची दिशा उलटवावी, या अटीशी साधर्म्य असलेले ते नियम होते. राजमणी नारायणन आणि हर्बर्ट नॉयबर्गर2 यांनी जालिकेवरील मूलभूत कणांची आवश्यक व्याख्या शोधून कायरल आरशांना समतुल्य अशी रचना उभारली. या कणांना अतिव्यापन फर्मिऑन म्हणतात. शेवटी, मार्टिन ल्यूशर3 यांनी जालिकेवर डाव्या आणि उजव्या हस्ततेचे अतिव्यापन फर्मिऑन वेगळे कसे ओळखायचे, हे दाखवले. तर योशिओ किकुकावा4 आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी मानक मॉडेलमधील दुर्बळ परस्परक्रियांचे वर्णन करण्यासाठी याचा कसा वापर करता येईल, याचा शोध घेतला. तरीही, एक दुवा अजून सापडायचा होता.
तो उरलेला दुवा ओळखण्यासाठी, पुन्हा आपल्या कायरल आरसे असलेल्या पेटीकडे वळूया. प्रकाश पुढे जाताना विद्युत क्षेत्र कोणत्या दिशेने फिरते, हे त्याचे वर्तुळाकार ध्रुवण सांगते. पण आपल्या प्रयोगातील प्रकाशाचा आणखी एक महत्त्वाचा गुणधर्म आहे: प्रकाशीय कला. धक्क्याच्या खांबांजवळून पाण्याच्या लाटा जात आहेत, अशी कल्पना करा आणि एका खांबापाशी पाणी वर-खाली होताना पाहा. तुम्ही पाहता त्या क्षणी लाट वर-खाली होण्याच्या चक्रात ज्या टप्प्यावर असते, तो टप्पा म्हणजे तिची कला. उदाहरणार्थ, ती नुकतीच सर्वोच्च बिंदू ओलांडून खाली येत असू शकते. आपल्या वर्तुळाकार ध्रुवित प्रकाशात, किरणपुंजातील एका स्थिर ठिकाणी अशाच प्रकारच्या चक्रातील टप्पा प्रकाशीय कला दर्शवते. विद्युत क्षेत्र “शिखरावर” वरच्या दिशेने, तर “दरीत” खालच्या दिशेने असते.
दोन लाटा एकाच बिंदूवर एकमेकींना किती बळ देतील किंवा किती रद्द करतील, हे त्यांच्या सापेक्ष कलेवर ठरते. धक्क्याच्या एखाद्या खांबापाशी एकाच कलेत दोन लाटा आल्यास त्यांची शिखरे एकत्र येतात आणि पाणी आणखी उंच जाते. उलट, एका लाटेचे शिखर दुसरीच्या दरीसोबत आल्यास पाणी नेहमीच्या पातळीजवळ राहू शकते. त्याचप्रमाणे, एकाच ठिकाणी एकाच कलेत असलेला प्रकाश अधिक तीव्र होतो, तर वेगवेगळ्या कलांमधील प्रकाश एकमेकांना रद्द करू शकतो. कायरल आरसे असलेल्या आपल्या पेटीत आता डावीकडे वर्तुळाकार ध्रुवित प्रकाश पुढे-मागे परावर्तित होत आहे. एक फेरी पूर्ण करून परतणारा प्रकाश, लेसरमधून नव्याने निघून त्याच दिशेने जाणाऱ्या प्रकाशाला भेटतो. त्यांची विद्युत क्षेत्रे एकाच लयीत असतील, तर ती एकमेकांना बळ देतात आणि पेटीतील प्रकाशाची तीव्रता वाढते. त्यांच्या क्षेत्रांमध्ये अर्ध्या चक्राचा फरक असेल, तर ती विरुद्ध दिशांना असतात आणि परतणारा प्रकाश नव्या प्रकाशाचा काही भाग रद्द करतो. तीव्र किरणपुंज निर्माण करण्यासाठी, प्रत्येक फेरीनंतर परतणाऱ्या प्रकाशाची कला स्रोताच्या कलेशी जुळायला हवी.
कलेचा योग्य मेळ साधण्यासाठी, आपण एक कायरल आरसा दुसऱ्याच्या सापेक्ष फिरवू शकतो. आरशाच्या कडेवर घड्याळातील बारा वाजण्याच्या जागी खूण आहे, अशी कल्पना करा. आता किरणपुंज हाच आरशाचा आस असल्याप्रमाणे त्याभोवती आरसा फिरवा. ही खूण तीन वाजण्याच्या जागी नेल्यास पटलाचा प्रत्येक थर पाव फेरी फिरतो आणि परावर्तित प्रकाशाची कला अर्ध्या चक्राने बदलते. प्रवासाच्या उरलेल्या भागात जमा झालेल्या कलेची भरपाई होईल, असा हा कोन आपण ठरवू शकतो. परतणारा प्रकाश लेसरच्या कलेशी जुळला की, पूर्णपणे डाव्या हस्ततेच्या प्रकाशाचा अभ्यास करण्यासाठी आपल्याकडे एक उत्तम प्रयोगशाळा तयार होते.

बलक्षेत्रे बदलत बदलत पुन्हा त्यांच्या सुरुवातीच्या स्थितीत आणली, अशी कल्पना करा. या पूर्ण फेरीत डाव्या हस्ततेच्या फर्मिऑनांना मिळणारी कला नारिंगी चाप दाखवतात—आधी मूळ जाळीवर आणि मग अधिक सूक्ष्म जाळ्यांवर. प्रत्येक कंस सलग दोन जाळ्यांची जोडी दर्शवतो. त्यांच्या चापांमधील फरकांची बेरीज केल्यास मूळ जाळीवरील कलाबदल मिळतो. निळसर हिरवा बाण हा बदल रद्द करतो आणि फर्मिऑन मापाला त्याच्या सुरुवातीच्या कलेत परत आणतो.
नॅथॅनियल क्रेग/GPT‑6 Astra
जालिकेवर अतिव्यापन फर्मिऑन वापरून, आपल्याला हवे असलेले फक्त डाव्या हस्ततेचे फर्मिऑन ठेवता येतात आणि अनावश्यक दुहेरी साथीदार काढून टाकता येतात. पण यावरून कला कशी ठरवायची, हे समजत नाही. (इथली कला आपल्या कायरल आरशांच्या वैचारिक प्रयोगातील कलेपेक्षा बरीच वेगळी आहे, पण ही तुलना चांगली लागू पडते.) जालिकेवर हे काम अवघड होते, कारण जाळीच्या प्रत्येक बिंदूवर मानक मॉडेलमधील बले कशी वागत आहेत, यावर कला अवलंबून असते. विद्युतचुंबकत्वाच्या कायरल आवृत्तीसारख्या तुलनेने सोप्या सिद्धांतांसाठी ल्यूशर यांनी कला ठरवण्याची पद्धत शोधली. मात्र संपूर्ण मानक मॉडेलसाठी हा मेळ साधण्याचा प्रश्न 25 हून अधिक वर्षे अनुत्तरित राहिला.
जालिकेवरील बलांच्या एका विन्यासापासून सुरुवात करून, बलक्षेत्रे लहान टप्प्यांनी बदलताना अनुमत डाव्या हस्ततेच्या फर्मिऑनांचा मागोवा घेत आपण कला नेमून देण्याचा प्रयत्न करू शकतो. आता बलक्षेत्रांना पुन्हा त्यांच्या सुरुवातीच्या स्थितीत आणणाऱ्या टप्प्यांची मालिका घ्या. शेवटी त्याच अवस्था अनुमत असतात, तरी बंद मार्गावरून आपण त्या ज्या प्रकारे नेल्या, त्यामुळे अखेरीस वेगळी कला मिळू शकते. पेटीमध्ये, एका फेरीत प्रकाशाला मिळालेल्या कलेची भरपाई करण्यासाठी आपण आरसा फिरवला होता. जालिकेवर, प्रत्येक बंद मार्गावरील फेरीत मिळणाऱ्या कलेची भरपाई कशी करायची, हे आपल्याला शोधावे लागते.
ज्या जाळीवर आपल्याला सिद्धांताची व्याख्या करायची आहे, त्या जाळीवरील बलक्षेत्रे घेऊन तीच क्षेत्रे क्रमाक्रमाने अधिक सूक्ष्म होत जाणाऱ्या जाळ्यांवर दर्शवायची, अशी माझी कल्पना होती. सलग दोन जाळ्यांवरील अनुमत फर्मिऑन अवस्थांची तुलना केल्यास बलांमधील लहानशा बदलासाठी आवश्यक कलादुरुस्तीचा एक भाग समजतो. या भागांची बेरीज केल्यावर मूळ जाळीवरील कलेचा नियम मिळतो. प्रत्येक अनुमत बंद मार्गावरील फेरीसाठी यातून योग्य दुरुस्ती मिळते, हे सिद्धतेतून दिसते. एखाद्या ठिकाणी झालेल्या बदलाची दुरुस्ती प्रामुख्याने जवळपासच्या क्षेत्रांवर अवलंबून असते, आणि त्याच क्षेत्रांची वेगवेगळी गणिती वर्णने केली तरी उत्तर एकच मिळते. जाळीच्या प्रमाणावर क्षेत्रांच्या तीव्रतेला मर्यादा घातल्यास, या पद्धतीने सांत जालिका-अंतरावर मानक मॉडेलचे माप मिळते.
जाळी अधिक सूक्ष्म करत जाण्याच्या या धोरणातून सिद्धता विकसित करण्यासाठी Astra सोबत कामाच्या अनेक फेऱ्या आणि बाहेरील तज्ज्ञांशी चर्चा कराव्या लागल्या. जाळी सूक्ष्म करण्याच्या कल्पनेतून प्रत्यक्ष उपयोगी गणिती रचना उभारण्यात GPT‑6 Astra ची भूमिका अत्यावश्यक होती. दिलेल्या बलक्षेत्रांचा संच अधिक सूक्ष्म जाळ्यांवर नेण्याचा योग्य मार्ग त्याने सुचवला, अधिक सूक्ष्म जाळ्यांवरील तुलना एका निश्चित उत्तराकडे अभिसरतील हे दाखवले आणि तपशीलवार सिद्धता विकसित करण्यात पुढाकार घेतला. मानवी तज्ज्ञांचीही यात महत्त्वाची भूमिका होती. जालिका क्षेत्र सिद्धांताचे अभ्यासक मार्टेन गोल्टरमन, आंद्रेआस क्रोनफेल्ड आणि यिगाल शमीर यांनी वेळ काढून Astra ची सिद्धता तपासली आणि सखोल प्रश्न विचारले. त्यामुळे या निष्कर्षाविषयी माझा विश्वास वाढला. रचना आकार घेत असताना, या समस्येचा त्यांचा अनुभव आणि त्यांनी विचारलेले प्रश्न अमूल्य ठरले.
यातून मानक मॉडेलची एक प्रस्तावित अविक्षोभी जालिका-व्याख्या मिळाली आहे. पन्नासहून अधिक वर्षे अनुत्तरित असलेल्या प्रश्नाचे उत्तर यातून मिळू शकते. मात्र, विज्ञानातील प्रत्येक प्रगतीप्रमाणेच, ही रचनाही शेवटापेक्षा सुरुवातच अधिक आहे. या पद्धतीत आपल्याला हवे असलेले सर्व गुणधर्म आहेत का, हे ठरवण्यासाठी तज्ज्ञांमध्ये वैज्ञानिक संवाद होणे आवश्यक आहे. Astra आणि मी सुचवलेली पद्धत हे व्यावहारिक उत्तरापेक्षा तत्त्वतः मिळालेले उत्तर अधिक आहे. वास्तववादी जालिका-अनुकरणांसाठी ती उपयुक्त ठरावी यासाठी अजून बरेच काम करावे लागेल. सध्या मी या रचनेत सांत जालिका-अंतरावर परावर्तन धनात्मकतेची अट पूर्ण होते का, याचा बराच विचार करत आहे. या अटीमुळे या जालिका मॉडेलमधील गणना, संभाव्यता जतन होणाऱ्या पुंज सिद्धांताशी जोडण्यास मदत होते.
सलग अवकाशकाळात परस्परक्रियांचा समावेश असलेल्या सिद्धांताची व्याख्या करण्याचा प्रश्नही या रचनेत अनुत्तरित राहतो. OpenAI ने अलीकडेच यांग–मिल्स सिद्धांताच्या अस्तित्वाची सिद्धता दिली आहे. मानक मॉडेलमधील प्रबळ आणि दुर्बळ बले ही या सिद्धांताची उदाहरणे आहेत. ही सिद्धता उरलेला दुवा पुरवते. यामुळे त्यांना जालिकेवरील अतिव्यापन फर्मिऑनांपासून सुरुवात करून आणि सलगतेची सीमा घेऊन, मानक मॉडेलमधील गेज क्षेत्रे आणि फर्मिऑन समाविष्ट असलेल्या सर्वांत सोप्या एकीकृत यांग–मिल्स सिद्धांताचे अस्तित्व सिद्ध करता आले. या घडामोडींमुळे मानक मॉडेलविषयीच्या आपल्या आकलनात नवी प्रगती होईल, अशी मला आशा आहे.
- सायन्स
- 2026
लेखक
संदर्भ
- 1
पी. एच. गिन्सपार्ग आणि के. जी. विल्सन, “जालिकेवर उरणारा कायरल सममितीचा अंश(नवीन विंडोमध्ये उघडेल)”, Phys. Rev. D 25, 2649 (1982)
- 2
आर. नारायणन आणि एच. नॉयबर्गर, “दोन निर्वात अवस्थांचे अतिव्यापन म्हणून कायरल निर्धारक(नवीन विंडोमध्ये उघडेल)”, Nucl. Phys. B 412, 574–606 (1994)
- 3
एम. ल्यूशर, “अचूक गेज अपरिवर्तनीयतेसह जालिकेवरील आबेली कायरल गेज सिद्धांत(नवीन विंडोमध्ये उघडेल)”, §2.4, Nucl. Phys. B 549, 295–334 (1999)
- 4
डी. कादोह आणि वाय. किकुकावा, “अचूक गेज अपरिवर्तनीयतेसह जालिकेवर ग्लॅशो–वाइनबर्ग–सलाम मॉडेलची रचना(नवीन विंडोमध्ये उघडेल)”, JHEP 05 (2008) 095


