बुद्धिमत्ता युगाची ओळख

“सत्तेच्या अतिक्रमणशील वृत्तीपासून संरक्षण करण्यासाठी या चर्मपत्री अडथळ्यांवर विश्वास ठेवणे पुरेसे ठरेल का?”
—जेम्स मॅडिसन, फेडरलिस्ट क्र. ४८.

OpenAI च्या नव्या धोरणात्मक भविष्यवेध पथकाचा बुद्धिमत्ता युग, हा ब्लॉग सुरू करताना आम्हाला आनंद होत आहे. आमचे पथक लहान आहे, पण एका व्यापक प्रश्नाचे उत्तर शोधणे हे आमचे सामूहिक ध्येय आहे: परिवर्तनकारी कृत्रिम बुद्धिमत्तेचा उदय स्वीकारताना व्यक्तिगत अधिकार आणि स्वायत्त कृतीक्षमता जपण्यासाठी मुक्त समाजाची पुनर्रचना कशी करावी?

कृत्रिम बुद्धिमत्तेची सुरक्षितता आणि धोरण यांवर काम करणाऱ्या व्यापक समुदायात अशा प्रश्नांना कधीकधी सत्तेच्या केंद्रीकरणाचे धोके म्हटले जाते. दीर्घकाळाचा विचार करता, या प्रकारचा धोका सर्वांत मोठा, सर्वांत गंभीर आणि संकल्पनात्मकदृष्ट्या हाताळण्यास सर्वांत कठीण आहे, या विचारावर आमचे पथक उभे आहे. का?

आधुनिक राज्य हे भांडवल व वस्तूंचे मालक, राजकीय सत्ताधारी आणि जनता अशा विविध सत्ताकेंद्रांदरम्यान झालेल्या दीर्घ व असमान वाटाघाटींच्या प्रक्रियेचे फलित आहे. मूलतः, राजकीय आणि लष्करी सत्ता मानवी श्रमांवर आधारलेली आहे. राजकीय सत्ता धारण करणे म्हणजे वैध बळाच्या वापरावर मक्तेदारी असणे. संपूर्ण मानवी इतिहासात ही मक्तेदारी सैनिक, आज आपण ज्यांना “पोलीस” म्हणतो ते आणि विस्तीर्ण नागरी-लष्करी नोकरशाही यांवर आधारित होती. अनेक तांत्रिक साधनांची त्यांना निश्चितच जोड मिळाली होती; पण मूलतः ही व्यवस्था माणसेच चालवत आणि ती टिकवण्यासाठी त्यांचा पाठिंबा आवश्यक होता. सैनिक, साधने आणि संबंधित नोकरशाही या संपूर्ण यंत्रणेचा खर्चही कर भरण्यास तयार असलेल्या माणसांच्या वेतनातून किंवा उत्पादनातून गोळा केलेल्या करांद्वारे भागवला जात असे. मुळात सत्ता अनेक माणसांच्या व्यापक सहकार्यावर आणि संमतीवर अवलंबून राहिली आहे. राजकीय नेत्यांना “[लोकमताव्यतिरिक्त] इतर कशाचाही आधार नसतो,” असे निरीक्षण नोंदवून डेव्हिड ह्यूमने हे अनेकदा गर्भित राहिलेले गृहीतक नेमकेपणाने शब्दांत मांडले.

पण कदाचित आता तसे राहणार नाही. प्रत्यक्ष जगात कार्य करणाऱ्या स्वायत्त प्रणालींतील प्रगतीमुळे लवकरच राज्यांना सहकार्य करणाऱ्या सैनिकांवर किंवा पोलीस अधिकाऱ्यांवर अवलंबून न राहता देशांतर्गत आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बळ वापरता येऊ शकते. यांत्रिक बुद्धिमत्तेतील प्रगतीमुळे राज्याला आवश्यक महसूल व्यक्तिगत मानवी श्रमांच्या फलातून नव्हे, तर माहिती केंद्रांच्या उत्पादनातून मिळवता येऊ शकतो. नोकरशाहीचे कामकाजही मोठ्या प्रमाणात स्वयंचलित होऊ शकते. त्यामुळे सत्ता टिकवण्यासाठी समाजव्यापी तडजोडीची गरज उरणार नाही आणि व्यापक अर्थाने जनतेला वाटाघाटींच्या मेजावर अत्यल्प स्थान मिळेल किंवा कदाचित अजिबातच मिळणार नाही.

मानवी स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी हा परिणाम टाळणे अत्यावश्यक आहे. या परिणामामुळे दीर्घकाळासाठी व्यक्तिगत स्वायत्ततेचा जो बळी जाईल, त्याची भरपाई कोणताही वैज्ञानिक शोध, तांत्रिक प्रगती किंवा आर्थिक वृद्धी करू शकत नाही. कृत्रिम बुद्धिमत्तेविषयीच्या उदयोन्मुख राजकारणाला योग्यच चालना देणाऱ्या अनेक चिंता याच प्रश्नाशी संबंधित आहेत. उद्योग, हितसंबंधी गट आणि व्यक्ती या सर्वांना एकच काळजी आहे: “वाटाघाटींमधील माझे स्थान मी गमावेन का?” काही अंशी, एकविसाव्या शतकातील अमेरिकी राजकारणावरही देशाची दिशा ठरवण्यातील व्यक्तिगत व सामूहिक स्वायत्तता आणि अर्थव्यवस्था “कोणासाठी आहे” यांसंबंधीच्या अशाच चिंतांचा प्रभाव पडला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्तेमुळे आधीपासून असलेल्या या चिंता योग्यच अधिक ठळक होतात.

ही संरचनात्मक समस्या आजच्या पक्षीय राजकारणापेक्षाही खोलवरची आहे. प्रजासत्ताक लोकशाही आज ज्या स्वरूपांत आणि प्रथांद्वारे राबवली जाते, त्याहीपेक्षा ती खोलवरची आहे, मग त्या गोष्टी आम्हाला कितीही पवित्र वाटोत. आपल्या प्रतिनिधींना मतदान करण्याची नियमित प्रक्रिया कायम राहिली, तरीही माणसे सत्ताहीन होण्याच्या दिशेने जाऊ शकतात. एखाद्या चर्मपत्रावर लोक स्वतंत्र असल्याचे लिहिलेले असले, तरीही त्यांची स्वायत्त कृतीक्षमता हिरावून घेतली जाऊ शकते.

एक स्वतंत्र राष्ट्र म्हणून अमेरिकेच्या उदयाच्या वेळीच जेम्स मॅडिसनला ठाऊक होते की जुलूमशाही रोखण्यासाठी “चर्मपत्री अडथळे” पुरेसे ठरणार नाहीत. अनेक संस्थापकांप्रमाणेच सत्तेचे अवाजवी केंद्रीकरण टाळणे ही त्याची मुख्य चिंता होती.

पण याचा अर्थ संस्थापक सत्तेच्या मूलगामी विकेंद्रीकरणाचे समर्थक होते असा नव्हता. त्याऐवजी त्यांनी त्यांच्या काळातील सर्वोत्तम विज्ञानातील, म्हणजे न्यूटनीय यांत्रिकीतील, रूपकांचा वापर करून सत्तासंतुलनाची प्रतिकृती मांडली. गुरुत्वाकर्षणाची भाषा आणि तर्क प्रतिबिंबित करणाऱ्या अमेरिकेच्या संस्थापक दस्तऐवजांत “कक्षा,” “गोल” आणि एका गोष्टीची दुसरीकडे असलेली “आकर्षणाची” ओढ यांचे उल्लेख विपुल आहेत. सौरमाला म्हणजे शक्य तितक्या विकेंद्रित पद्धतीने विखुरलेल्या खडकांचा समूह नव्हे; ती ग्रहांभोवती फिरणाऱ्या चंद्रांची आणि मध्यवर्ती सूर्याभोवती फिरणाऱ्या त्या ग्रहांची व्यवस्था आहे. खगोलीय वस्तूंच्या गती आणि आकर्षणाच्या प्रवृत्तींचा अंदाज बांधता येतो, त्याचप्रमाणे लोक व संस्थांमध्ये सत्ता मिळवण्याच्या प्रवृत्ती असतात, असे त्यांचे मत होते. सत्तेचे अवाजवी केंद्रीकरण टाळण्यासाठी त्या प्रवृत्तींचे यांत्रिकी स्वरूप समजून घेणे आणि त्यांना परस्परांविरुद्ध कार्यरत करणे आवश्यक आहे, असेही त्यांना वाटत होते.

म्हणून संस्थापकांचे उद्दिष्ट सत्तेचे सर्व प्रकारचे केंद्रीकरण टाळणे नव्हते; सत्ता सत्तेला आणि महत्त्वाकांक्षा महत्त्वाकांक्षेला आवर घालेल अशी व्यवस्था करून अतिकेंद्रीकरण टाळणे हे होते. हीच मूलभूत अंतर्गत गतिशीलता स्पष्ट करण्यासाठी आज आपण “प्रेरणा” आणि “खेळ सिद्धांत” यांसारखे शब्दप्रयोग वापरू शकतो.

त्याचप्रमाणे, प्रगत यांत्रिक बुद्धिमत्तेमुळे मुक्त समाजासमोर उभ्या राहणाऱ्या संरचनात्मक आव्हानाचे उत्तर म्हणजे कल्पना करता येईल इतके टोकाचे सत्ताविकेंद्रीकरण असण्याची शक्यता नाही. त्याऐवजी, कोणत्याही एका घटकाला किंवा काही मोजक्या घटकांना इतरांवर वर्चस्व गाजवता येणार नाही असे सत्तेचे योग्य संतुलन प्रस्थापित करून ते जपण्याचा हा प्रयत्न आहे.

हे संतुलन साधण्यासाठी या तंत्रज्ञानाच्या वास्तवाचा पूर्वग्रहविरहित विचार करावा लागेल. कोणतीही व्यक्ती कितीही दुर्भावनापूर्ण असली, तरी तिला हजारो किंवा लाखो लोकांचे सहजपणे मोठे नुकसान करता येईल अशा जगात सत्तेचे योग्य संतुलन साधलेले नसते. पण व्यक्तींना आपले स्वातंत्र्य व्यक्त करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांच्या जवळजवळ सर्व पैलूंवर व्यापक प्रवेश आणि नियंत्रण नसेल, तरीही आपण सत्तेचे योग्य संतुलन साधलेले नाही. कोणत्याही एका कंपनीने किंवा मोजक्या कंपन्यांच्या मक्तेदारीने अर्थव्यवस्था अथवा मानवी समाजाची मूलभूत रचना ठरवू किंवा नियंत्रित करू नये.

दुर्भावनापूर्ण माणसांपासून उद्भवत नसलेल्या धोक्यांचाही आपण खुल्या मनाने विचार केला पाहिजे. अलीकडील Hugging Face घटनेतून दिसून आले की एआय अभिकर्ते त्यांना नेमून दिलेल्या कामांच्या पलीकडे जाऊ शकतात आणि चालकांनी अपेक्षित किंवा अधिकृत न केलेल्या प्रकारे एकमेकांच्या शोधांच्या आधारे पुढे काम करू शकतात. Hugging Face घटनेपलीकडेही, मानवी नियंत्रणापासून “मुक्त” झालेल्या अतिबुद्धिमान एआयचा आपल्या राजकीय व आर्थिक संस्थांच्या लवचिकतेवर आणि प्रत्यक्षात आपल्या जीवनावर काय परिणाम होऊ शकतो, याबद्दल माणसांना चिंता वाटणे रास्त आहे. विकेंद्रीकरणामुळे सर्व समस्या सुटतात असे भासवणे—त्यामुळे अनेक समस्या सुटतात असे तुम्हाला वाटत असले तरीही—म्हणजे आतापर्यंत स्पष्टपणे समोर आलेल्या धोक्यांकडे दुर्लक्ष करणे होय.

वर मांडलेल्या प्रश्नाचा विचार करताना पुढील व्यापक तत्त्वे—ही संपूर्ण यादी नाही—आमच्या कामाला दिशा देतील:

• एआय आणि संबंधित तंत्रज्ञान वापरताना माणसांची व्यक्तिगत स्वायत्तता आणि संधी कायम राहिली पाहिजे, भले त्यासाठी कधीकधी सुरक्षितता आणि आर्थिक वाढ या दोन्हींशी तडजोड करावी लागली तरीही;
• व्यक्तिगत स्वायत्तता ही तंत्रज्ञानाच्या गैरवापराची व्यक्तिगत जबाबदारी स्वीकारण्यावर अवलंबून असते;
• काही मोजके पण गंभीर धोके असे आहेत, ज्यांसाठी काही प्रमाणात सामूहिक कृती आवश्यक आहे; या कृतीची व्याप्ती शक्य तितकी मर्यादित आणि संयत असली पाहिजे;
• जेव्हा शक्य असेल तेव्हा कायद्याने सत्तेचे केंद्रीकरण करण्याऐवजी सर्वांना समान संधी देण्याचा आणि व्यक्ती व लहान संस्थांना सक्षम करण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे;
• आज आपल्याला अपरिचित वाटू शकतील अशा प्रकारे मानवी राजकीय, सामाजिक व आर्थिक संस्थांना विकसित व्हावे लागले, तरीही जागतिक घडामोडींची दिशा ठरवण्यात त्यांचे प्राधान्य कायम राहिले पाहिजे;
• दीर्घकालीन एआय प्रशासन मर्यादित आकलनक्षमता साधण्यासाठी नव्या संस्थात्मक यंत्रणांवर अवलंबून असेल. एआय प्रणालींनी इतर लोकांच्या शारीरिक स्वास्थ्यावर किंवा मालमत्तेवर परिणाम करणाऱ्या गंभीर कृती केल्यास, त्या कृतींसाठी जबाबदार व्यक्ती किंवा मानव-नियंत्रित संस्था ओळखता आली पाहिजे. तरीही अशा कोणत्याही यंत्रणांच्या रचनेच्या केंद्रस्थानी गोपनीयता असलीच पाहिजे. मुक्त अभिव्यक्तीसाठी अनामिकता आवश्यक आहे आणि अनेक परिस्थितींत माणसांना अनामिकपणे एआय वापरण्याचे स्वातंत्र्य असले पाहिजे.

ही तत्त्वे मान्य केल्याप्रमाणे आणि कोणत्याही चांगल्या तत्त्वसमूहाप्रमाणे काही प्रमाणात परस्पर तणावात आहेत. त्यांच्यात संतुलन कसे साधावे, हे शक्य तितक्या ठोसपणे मांडण्याचा आम्ही प्रयत्न करू. यासाठी सार्वजनिक धोरणाची रचना, अर्थशास्त्र, कायदा, इतिहास आणि यंत्र-अध्ययन यांच्या संगमावर संशोधन करावे लागेल. यासाठी मोठ्या प्रमाणावर भविष्यवेधही घ्यावा लागेल. उदाहरणार्थ, औद्योगिक क्रांतीतील तंत्रज्ञानाने (आणि विशेषतः रेल्वेने) आधुनिक व्यवस्थापकीय महामंडळाला जन्म दिला, त्याचप्रमाणे एआय कंपन्यांच्या संरचनेत मूलभूत बदल घडवेल, असा आमचा विश्वास आहे. कंपन्यांची (तसेच सरकारी संस्था आणि व्यापक नागरी समाजाची) रचना नेमकी कशी बदलू शकते, याबद्दल अधिक परिपक्व कल्पना विकसित केल्याशिवाय भविष्यातील राजकीय अर्थव्यवस्था आणि सत्तासंतुलनाचा विचार करणे कठीण आहे.

धोरणात्मक भविष्यवेध पथक आपले काम येथे तसेच शोधनिबंध, चित्रफिती आणि ध्वनिमुद्रिकांसह इतर माध्यमांतूनही मांडेल. आमचे प्रयत्न सतत विकसित होत राहतील आणि त्यांत पुनरावृत्तीने सुधारणा, चर्चा व अभिप्राय स्वीकारण्यावर भर असेल. “एकत्वबिंदूच्या पायथ्याशी” उभे असताना आमच्याकडे उत्तरांपेक्षा प्रश्नच कितीतरी अधिक आहेत. केवळ “चर्मपत्री अडथळ्यांमुळे” आम्हाला हवी असलेली उत्तरे मिळणार नाहीत, हे आम्हाला ठाऊक आहे; पण लिखित गोष्टींना आम्ही “नुसते शब्द” म्हणूनही झिडकारत नाही. अमेरिकेच्या राज्यघटनेच्या साध्या चर्मपत्रात जतन केलेल्या अभिव्यक्तिस्वातंत्र्य आणि व्यक्तिगत स्वातंत्र्याच्या आदर्शांसाठी आम्ही कार्य करतो. तसेच जगभरातील इतर अनेक मुक्त समाजांच्या राज्यघटनांमध्येही हे आदर्श जतन केलेले आहेत.

सरतेशेवटी, आपल्यासमोरील गंभीर प्रश्नांची उत्तरे कोणतीही एक कंपनी, एक उद्योग किंवा अगदी एक मानवी समाजही एकतर्फी देऊ शकत नाही, हे आम्हाला ठाऊक आहे. हे कार्य संपूर्ण मानवजातीला एकत्रितपणे हाती घ्यावे लागेल. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आपल्या जगाला कसा नवा आकार देईल, यासंबंधीच्या सर्वांत कठीण विषयांवर प्रकाश टाकणे ही आमची सर्वोच्च आशा आहे. आमचे काम नुकतेच सुरू झाले आहे आणि अजून बराच चढ चढायचा आहे.

टीप: ना-नफा तत्त्वावरील कृत्रिम बुद्धिमत्ता भविष्य प्रकल्पाशी गल्लत होऊ नये म्हणून आम्ही या ब्लॉगचे नाव बदलून बुद्धिमत्ता युग केले आहे.