‘व्हेग फोकस’ मोहीम: लोकांना फसवून माहिती काढणे आणि जनमतावर प्रभाव टाकणे

हा प्रकरण-अभ्यास मूळतः OpenAI च्या जून 2025⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) च्या अहवालात प्रकाशित झाला होता.

आम्ही ChatGPT खात्यांच्या एका लहान जाळ्यावर बंदी घातली. ही खाती आमची मॉडेल वापरून समाजमाध्यमांसाठी मजकूर तयार करत होती, डेटासंचांचे विश्लेषण करत होती आणि लोकांना फसवून माहिती काढण्याचे प्रयत्न वाटणाऱ्या ईमेल व संदेशांचे चिनी भाषेतून इंग्रजीत भाषांतर करत होती. ही खाती आमच्या मॉडेलना चिनी भाषेत सूचना देत होती आणि मुख्यतः चीनच्या मुख्य भूभागातील कार्यालयीन वेळेत सक्रिय असायची.

त्यांनी असे संदेश तयार केले, जे भूराजकारणावर लक्ष केंद्रित करणाऱ्या तीन संस्थांच्या कर्मचाऱ्यांकडून आले असल्याचा आभास निर्माण करत होते: ‘फोकस लेन्स न्यूज’, ‘ब्राइटवेव्ह मीडिया युरोप’ आणि ‘व्हिजनरी ॲडव्हायझरी ग्रुप’ (व्हीएजी). याशिवाय, या ChatGPT खात्यांनी तयार केलेला मजकूर या तिन्ही संस्थांशी संबंधित X खात्यांवरील पोस्ट आणि परिचयांशी जुळत होता. या दुर्भावनापूर्ण गटाने स्वतंत्रपणे या संस्थांचे वर्णन गुप्त माहिती गोळा करण्यासाठी आणि तिचे विश्लेषण करण्यासाठी उभारलेल्या दर्शनी संस्था असे केले होते. या नावांवरून आम्ही या मोहिमेला ‘व्हेग फोकस’ असे नाव दिले आहे.

या मोहिमेत चार प्रमुख प्रकारच्या कामांसाठी ChatGPT ची मदत घेतली गेली. प्रथम, या खात्यांनी आमची मॉडेल प्रामुख्याने समाजमाध्यमांवरील पोस्ट आणि ऑनलाइन व्यक्तिरेखांचे परिचय तयार करण्यासाठी वापरली. या व्यक्तिरेखा गुप्तपणे जनमतावर प्रभाव टाकणाऱ्या मोहिमेचा भाग असल्याचे दिसत होते. पत्रकार आणि भूराजकीय विश्लेषक असल्याचे भासवणाऱ्या X खात्यांनी या पोस्ट प्रसारित केल्या.

दुसरे म्हणजे, या खात्यांनी प्रशासनातील एका अधिकाऱ्याच्या नामांकनाबाबत अमेरिकेच्या सिनेटमधील एका सदस्याला उद्देशून लिहिलेल्या पत्रव्यवहाराची भाषा सुधारली आणि त्याचे भाषांतर केले. यापैकी कोणताही पत्रव्यवहार प्रत्यक्षात पाठवला गेला होता का, याची आम्ही स्वतंत्रपणे पुष्टी करू शकत नाही.

तिसरे म्हणजे, या खात्यांनी संगणक जाळ्यांवर हल्ले करण्यासाठी आणि त्यांतील त्रुटींचा गैरफायदा घेण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या साधनांबाबत अनेक प्राथमिक प्रश्न विचारले. त्यांना उत्तर देताना आमच्या मॉडेलनी त्या साधनांचा वापर आणि क्षमता यांबद्दल केवळ सर्वसाधारण स्पष्टीकरणे दिली. या अहवालात पुढे वर्णन केलेल्या सायबर गटांच्या तुलनेत या प्रश्नांत तांत्रिक प्रगल्भतेचा अभाव होता. यावरून संबंधितांचे तज्ज्ञज्ञान मर्यादित असल्याचे सूचित होते.

शेवटी, हे वापरकर्ते नियमितपणे काही संदेशांचे चिनी भाषेतून इंग्रजीत भाषांतर मागत होते. हे संदेश अनोळखी व्यक्तींशी संवाद साधून अखेरीस त्यांच्याकडून माहिती काढण्यासाठी तयार केलेले वाटत होते. यांपैकी काही संदेश समाजमाध्यमांवर पत्रकार आणि संशोधकांना प्रत्युत्तर म्हणून प्रकाशित करण्यात आले. इतर काही संदेश खासगीरीत्या पाठवण्यासाठी लिहिल्यासारखे वाटत होते आणि ऑनलाइन शोधात आढळले नाहीत.

युरोप किंवा तुर्कीमध्ये राहणारे व्यावसायिक असल्याचे भासवून गुप्त माहिती गोळा करणे, हे या जाळ्याचे मुख्य उद्दिष्ट असल्याचे दिसत होते. मोहिमेच्या संचालकांनी तयार करून ऑनलाइन प्रकाशित केलेल्या मजकुरात ‘फोकस लेन्स न्यूज’चे वर्णन युरोपमध्ये स्थित, विश्लेषण आणि वृत्तांकनात विशेष प्रावीण्य असलेली स्वतंत्र संस्था असे केले होते. मात्र, गुप्त माहितीचे संकलन, विश्लेषण आणि प्रसारण सुलभ करण्यासाठीच या ओळखीचा प्रत्यक्षात आडोसा म्हणून वापर होत असल्याचा दावाही या संचालकांनी केला होता.

समाजमाध्यमांवरील परिचयांमध्ये दुवा दिलेल्या संकेतस्थळानुसार, व्हिजनरी ॲडव्हायझरी ग्रुप तुर्कीमध्ये स्थित असून व्यावसायिक भूराजकीय सल्लासेवा पुरवण्यात विशेष प्रावीण्य राखतो. संचालकांनी आमची मॉडेल वापरून काही सूचनांचे चिनी भाषेतून इंग्रजीत भाषांतर केले. त्यांत व्हीएजी समूह अमेरिकेच्या आर्थिक आणि वित्तीय धोरणांबाबत माहिती शोधत असून मुलाखतीसाठी तासाला $2,000 मोबदला देण्यास तयार असल्याचा दावा होता. त्यांनी गोपनीय म्हणून वर्गीकृत कागदपत्रांच्या बदल्यात पैसे देण्याच्या प्रस्तावांचेही भाषांतर केले.

व्हीएजी समूहाच्या संकेतस्थळाच्या तुर्की आणि इंग्रजी आवृत्त्या आहेत. इंग्रजी आवृत्तीतील ‘आमच्याशी संपर्क साधा’ पानाच्या पर्यायसूचीत ‘आमच्याशी संपर्क साधा’ यासाठीची चिनी अक्षरे (聯絡) दिसतात. संपूर्ण संकेतस्थळावरील हा एकमेव चिनी मजकूर होता.

या जाळ्याचा काही मजकूर जनमतावर प्रभाव टाकण्याच्या अधिक व्यापक मोहिमांची जाहिरात करणाऱ्या साहित्याप्रमाणे वाटत होता. या मोहिमेत समाजमाध्यमांवरील प्रभावशाली व्यक्ती आणि विषय ओळखण्यासाठी यंत्रशिक्षण, नैसर्गिक भाषा प्रक्रिया आणि स्वयंचलित माहिती संकलनाचा वापर केल्याचा दावा करण्यात आला होता. या दाव्याची आम्ही स्वतंत्रपणे पडताळणी करू शकत नाही.

या कारवायांशी संबंधित समाजमाध्यम खात्यांना ऑनलाइन खऱ्या वापरकर्त्यांकडून लक्षणीय प्रतिसाद मिळाला नाही. केवळ फोकस लेन्स न्यूजच्या X खात्याला 17,000 अशी लक्षणीय अनुयायीसंख्या होती. मात्र, हे खाते नोव्हेंबर 2014 मध्ये वेगळ्या नावाने तयार झाले होते. त्यावर तीन दिवस पोस्ट केल्यानंतर 2024 च्या मध्यापर्यंत काहीही प्रकाशित झाले नव्हते. अनधिकृतरीत्या ताब्यात घेऊन वेगळ्या उद्देशासाठी वापरल्या जाणाऱ्या खात्यांमध्ये असा प्रकार नेहमी दिसतो. त्यामुळे या खात्याच्या अनुयायीसंख्येकडे सावधपणे पाहायला हवे.

प्रभाव मोहिमांचा परिणाम मोजणारी प्रसारव्याप्ती मापनश्रेणी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वापरल्यास, या मोहिमेचा सार्वजनिकरीत्या दिसणारा भाग श्रेणी 2 च्या खालच्या पातळीवर असल्याचे आमचे मूल्यमापन आहे: अनेक मंचांवर सक्रियता होती, पण खऱ्या लोकांनी त्यांचा मजकूर उचलून धरल्याचे किंवा मोठ्या प्रमाणावर प्रसारित केल्याचे फारसे पुरावे नाहीत. लोकांना फसवून माहिती काढण्याच्या प्रयत्नांचा आणि या मोहिमेतील इतर गुप्त कारवायांचा परिणाम मोजण्यासाठी पुरेसे पुरावे उपलब्ध नाहीत.