रशियातील नवीन गुप्त प्रभाव मोहीम रोखली

आर्टिफिशियल जनरल इंटेलिजन्सचा लाभ संपूर्ण मानवजातीला मिळेल याची खात्री करणे हे आमचे ध्येय आहे. लोकांना कठीण समस्या सोडवण्यात मदत करणारी AI टूल्स बनवण्यासाठी आमचे नवोन्मेष वापरून आम्ही हे ध्येय पुढे नेत आहोत. यात गुप्त प्रभाव कारवाया शोधणे, त्यांची चौकशी करणे, त्यांना रोखणे आणि उघडकीस आणणे शक्य करणारी टूल्स तयार करण्याचाही समावेश आहे. अशा कारवाया म्हणजे त्यामागील व्यक्तींची खरी ओळख किंवा हेतू न उघड करता जनमतात फेरफार करण्याचे किंवा राजकीय परिणामांवर प्रभाव टाकण्याचे फसवे प्रयत्न होय.

इस्रायलस्थित आणि स्वतःला “तज्ज्ञ समुदाय” म्हणवणाऱ्या इंटरनॅशनल बर्क इन्स्टिट्यूटचा (IBI) प्रचार करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या, बहुधा रशियातून चालवल्या गेलेल्या ChatGPT खात्यांचा एक ग्रुप आम्ही अलीकडेच बंद केला. AI ने तयार केलेल्या सोशल मीडिया पोस्टच्या तपासातून सुरुवात झाली आणि त्यातून अधिक व्यापक प्रभाव कारवाई समोर आली. कॉपी केलेले व चुकीच्या लेखकांच्या नावाने प्रकाशित केलेले शैक्षणिक लेख असलेली वेबसाइट, रशियाचे अनुकूल चित्र उभे करणारा “सार्वभौमत्व” संकेतांक आणि कारवाईकर्त्यांचा रशियन उगम लपवण्याचे प्रयत्न यांभोवती ही कारवाई उभारली होती. ही मोहीम तुलनेने कमी प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचल्याचे दिसत असले, तरी तिची गुंतागुंतीची रचना तिला युक्रेनमधील युद्ध सुरू झाल्यापासून आम्ही रोखलेल्या⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) इतर रशियाशी संबंधित⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) प्रभाव⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) कारवायांपेक्षा⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वेगळी ठरवते. ही कारवाई कशी चालत होती, त्यात ChatGPT ची भूमिका काय होती आणि ती रोखण्यासाठी आम्ही काय केले, हे या अहवालात स्पष्ट केले आहे.

बहुधा रशियातून चालवल्या गेलेल्या ChatGPT खात्यांचा एक समूह आम्ही बंद केला. कारवाईकर्त्यांनी Substack, Telegram, X, Facebook आणि LinkedIn वर पोस्ट करण्यासाठी सोशल मीडियाच्या कॉमेंट्स तयार करण्याचे प्रॉम्प्ट रशियन भाषेत दिले. त्यांनी तयार केलेल्या बहुतांश कॉमेंट्स इंग्रजीत होत्या आणि आपण रशियन असल्याचे कोणतेही भाषिक संकेत लपवण्याची सूचना कारवाईकर्त्यांनी ChatGPT ला दिली होती. आम्ही रशियातून आमच्या मॉडेलचा वापर करण्याची परवानगी देत नसल्यामुळे त्यांनी आमच्या प्लॅटफॉर्मवर येण्यासाठी व्हीपीएनचा वापर केला.

तयार केलेल्या काँटेंटचा बहुतांश भाग इंटरनॅशनल बर्क इन्स्टिट्यूट (IBI) नावाच्या, स्वतःला “तज्ज्ञ समुदाय” म्हणवणाऱ्या संस्थेचा प्रचार करण्यासाठी होता. IBI हा ब्रँड फेब्रुवारी 2025 मध्ये नोंदणी झालेल्या एका वेबसाइटशी संबंधित होता. संस्थेचे मुख्यालय इस्रायलमध्ये असल्याचा दावा या वेबसाइटने केला होता. वेबसाइटवर प्रकाशित झालेले लेख आमच्या मॉडेलमधून तयार केलेले नव्हते. अनेक लेख वास्तविक शैक्षणिक लिखाणातून कॉपी केलेले होते आणि काही वेळा त्यांचे श्रेय चुकीच्या व्यक्तींना दिले होते. काही लेख स्लाव्हिक भाषा बोलणाऱ्या व्यक्तीने मसुदा तयार करून मशीन वापरून भाषांतरित केल्याचे दिसते. उदाहरणार्थ, खालील IBI वेबसाइटच्या स्क्रीनशॉटमध्ये एक अस्वाभाविक वाक्यांश आहे. स्लाव्हिक भाषेतून केलेले शब्दशः यांत्रिक भाषांतर हे त्याचे सर्वाधिक संभाव्य स्पष्टीकरण आहे.

आमच्या माहितीनुसार, ही एक नवीन आणि यापूर्वी रिपोर्ट न झालेली गुप्त प्रभाव मोहीम आहे. कथित “विचारसंस्थेने” रशियाची स्तुती आणि पाश्चिमात्य देशांची बदनामी करण्यासाठी प्रचार केलेला “सार्वभौमत्व संकेतांक” तयार करणे हे तिचे सर्वांत उल्लेखनीय वैशिष्ट्य आहे. इतकी गुंतागुंतीची व्यवस्था उभारणारी रशियाशी संबंधित प्रभाव कारवाई आम्ही प्रथमच रोखली आहे.

IBI वेबसाइटवरील लेखांचा प्रचार करणाऱ्या सोशल मीडिया पोस्ट तयार करण्यासाठी ChatGPT चा वापर करणे, हा या कारवाईचा मुख्य उद्देश होता. X, LinkedIn, Facebook, Substack आणि Telegram वर आम्ही या पोस्ट ओळखल्या. काही पोस्ट IBI चे नाव आणि लोगो वापरणाऱ्या खात्यांनी केल्या होत्या. इतर पोस्ट सामान्य वापरकर्त्यांच्या, बहुधा बनावट, खात्यांवरून आल्याचे दिसत होते आणि त्या खात्यांची मुख्य गतिविधी IBI चे लेख पोस्ट करणे हीच होती.

या स्वतःहून केलेल्या पोस्टसोबतच, कारवाईकर्त्यांनी विविध विषयांवरील वास्तविक Substack वापरकर्त्यांच्या पोस्टना प्रत्युत्तरेही तयार केली. या प्रत्युत्तरांमध्ये साधारणतः IBI चॅनलला फॉलो करण्याची विनंती असायची आणि ती IBI खात्याद्वारे Substack वर पोस्ट केली जात होती.

IBI विषयीचा मजकूर तयार करण्यासोबतच, एका कारवाईकर्त्याने “लाहम एंट” ("लेम डक" किंवा "लंगडी बदक") नावाच्या Telegram चॅनलवर पोस्ट करण्यासाठी जर्मन भाषेतील पोस्टही तयार केल्या. या पोस्टमध्ये नियमितपणे युक्रेन, युरोपीय संघ आणि जर्मन सरकारवर टीका केली जात होती आणि रशियाशी अधिक चांगल्या संबंधांचे समर्थन केले जात होते.

दुसऱ्या एका कारवाईकर्त्याने IBI-संबंधित मजकुरासोबतच जर्मनी, अमेरिका, फ्रांस, पोलँड आणि तुर्कियेवर केंद्रित सुमारे बारा Telegram चॅनल्ससाठी लोगो तयार केले. त्यांत लाहम एंटचाही समावेश होता. यांपैकी काही वाहिन्यांनी अधूनमधून IBI विषयी पोस्ट केल्या किंवा IBI च्या पोस्ट शेअर केल्या. या दुसऱ्या कारवाईकर्त्याने या चॅनल्सच्या गतिविधीचे रशियन भाषेतील सारांशही वारंवार मागितले. अमेरिकी माध्यम असल्याचे भासवणाऱ्या, अमेरिकेवर केंद्रित चॅनल्सपैकी एकाच्या परिचयातील शब्दांमुळे इंग्रजी ही त्यांची मूळ भाषा नसल्याचे अनेक संकेत मिळत होते.

या कारवाईच्या केंद्रस्थानी इंटरनॅशनल बर्क इन्स्टिट्यूट (IBI) असल्याचे दिसते. मात्र, आम्ही रोखलेली गतिविधी थेट त्याच्या वेबसाइटवर उपलब्ध असलेल्या काँटेंटऐवजी त्या वेबसाइटचा प्रचार करणाऱ्या किंवा त्याचा दुवा देणाऱ्या सोशल मीडिया काँटेंटवर केंद्रित होती.

या वेबसाइटने इस्रायलमधील पत्ता असलेला “तज्ज्ञ समुदाय” म्हणून स्वतःला सादर केले होते. 17 जुलैपर्यंत, या वेबसाइटने फ्रान्सिस फुकुयामा आणि नोम चॉम्स्की यांसारख्या नामवंतांसह अनेक जागतिक दर्जाचे तज्ज्ञ आपल्याशी संबंधित असल्याचा दावा केला होता आणि विविध प्रकारचे संशोधन प्रकाशित केले होते. मात्र, सप्टेंबर 2025 ते मे 2026 या काळात प्रकाशित झालेल्या आणि IBI वेबसाइटवरील तज्ज्ञांशी जोडलेल्या 36 लेखांच्या नमुन्याची तपासणी केली असता, त्यांपैकी 34 लेख इंटरनेटवरील इतर ठिकाणांहून कॉपी केलेले असल्याचे आढळले.

यांपैकी काही लेख अनेक वर्षे जुने होते, तर काहींचे श्रेय चुकीच्या लेखकांना दिले होते. उदाहरणार्थ, चीन-पाकिस्तान आर्थिक कॉरिडोरसंबंधीचा एक लेख केंब्रिज युनिव्हर्सिटी प्रेसच्या मूळ लेखावरून कॉपी केल्याचे दिसते. मात्र, त्याचे श्रेय दक्षिण आशियाई राजकारणात तज्ज्ञ असलेल्या नॉटिंगहम विद्यापीठातील एका प्राध्यापिकेला देण्यात आले होते, जे योग्य नाही.

मायग्रेशन प्रशासनावरील आणखी एक लेख मायग्रेशन पॉलिसी इन्स्टीट्यूटवरून कॉपी केल्याचे दिसते, पण त्याचे श्रेय अन्नविज्ञानातील एका ऑस्ट्रेलियन प्राध्यापिकेला चुकीने देण्यात आले होते. काँटेंटचा खरा स्रोत लपवून आणि वेबसाइटवर अस्सल काँटेंट ठेवून IBI ची वेबसाइट अधिक विश्वासार्ह भासवण्याचा हेतू या वर्तनातून सूचित होतो.

या लेखांसोबतच, IBI वेबसाइटवर इन्स्टीट्यूटच्या संकेतांकानुसार मापलेल्या विविध देशांच्या सार्वभौमत्वावरील अहवालांचाही समावेश होता. हे अहवाल आमच्या मॉडेलचा वापर करून तयार केलेले नव्हते. यांपैकी काही अहवाल दोन देशांमधील तुलना म्हणून मांडले होते. इतर अहवाल एकेका देशावर केंद्रित होते. विशेषतः फ्रांस आणि जर्मनीसारखे देश तसेच युरोपीय संघ, जे युक्रेनवरील रशियाच्या युद्धावर टीका करतात, त्यांच्यावर हे अहवाल केंद्रित होते.या कारवाईमध्ये अमेरिकेबद्दलही अशाच प्रकारच्या कथनांचा प्रचार केला गेला होता. हे अहवाल साधारणतः टीकात्मक होते आणि अनेकदा वादग्रस्त प्रचारकी भूमिकेकडे झुकत होते. काही नमुने पुढीलप्रमाणे आहेत:

• फ्रांस⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल): “दहा वर्षांच्या मॅक्रॉनवादाने नेमका तोच परिणाम घडवला जो रॉथ्सचाइल्ड बँकेतून एलिझे पॅलेसमध्ये आलेल्या व्यवस्थापकाकडून अपेक्षित होता. ऐतिहासिक भांडवलाने भरलेल्या तिजोरीप्रमाणे फ्रांसला उघडण्यात आले आणि आता त्याचे भाग पाडून विकले जात आहेत.”
• अमेरिका⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल): “जगातील प्रथम क्रमांकाचा सार्वभौमत्व संकेतांक घेऊन ट्रम्प [बीजिंगमध्ये] आले आणि [...] स्वायत्तता स्वेच्छेने कमी करणारी म्हणून गणली जाऊ शकतील अशी अनेक पावले उचलून निघून गेले.”
• जर्मनी⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल): “जर्मनीला केवळ शेअर्सच्या किमतींचे नव्हे, तर रोजगारांचे संरक्षण करणारे औद्योगिक धोरण हवे आहे. देशाला निषिद्ध विषय आणि उन्माद टाळून ओळखीबाबत प्रामाणिक चर्चा करण्याची गरज आहे. त्याला अमेरिकी तळांवरील अवलंबित्व नव्हे, तर वास्तविक लष्करी सार्वभौमत्वाची गरज आहे. आणि जर्मनीला अशा राजकारण्यांची गरज आहे, ज्यांची पहिली निष्ठा न्यूयॉर्कमधील कंपन्यांच्या संचालक मंडळांशी नव्हे, तर जर्मन जनतेशी असेल.”
• युरोपीय संघ⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल): “स्लोव्हाकिया विरुद्ध इटली: ‘मोठ्या’ संघटनेच्या ओलिस देशांच्या सार्वभौमत्वातील विरोधाभास”

IBI चा प्रचार करणारे सोशल मीडियावरील काँटेंट रशियातील ChatGPT वापरकर्त्यांनी आपला उगम लपवण्याची विशेष काळजी घेऊन तयार केले होते आणि IBI च्या वेबसाइटवरील बहुतांश मजकूर इतर ठिकाणहून कॉपी केल्याचे दिसत होते. तरीही, इस्रायलमधील काही वास्तविक व्यक्तींनी लेख सादर करताना आणि परिषदांमध्ये IBI चे प्रतिनिधित्व केले असावे, असे काही ऑनलाइन पुरावे सूचित करतात. या व्यक्ती, IBI आणि रशियातील कारवाईकर्ते यांच्यातील संबंध निश्चित करण्याच्या स्थितीत आम्ही नाही.

या कारवाईचा तात्कालिक प्रभाव मर्यादित असल्याचे दिसते. सामान्य सोशल मीडिया पोस्टना फार कमी व्ह्यू मिळाले आणि IBI च्या अधिकृत खात्यांच्या सदस्यांची संख्याही कमी होती. या कारवाईच्या Telegram चॅनल्सकडे अधिक सदस्य आकर्षित झाल्याचे दिसते. प्रत्येक चॅनलचे साधारणतः 10 ते 20 हजार फॉलोअर होते. या कारवाईच्या प्रभावांचे मूल्यांकन करण्यासाठी ब्रुकिंग्जचे ब्रेकआउट स्केल⁠(नवीन विंडोमध्ये उघडेल) वापरल्यास, आम्ही तिला श्रेणी तीनच्या खालच्या स्तरावर ठेवू. म्हणजेच, अनेक प्लॅटफॉर्मवर उपस्थिती आणि वास्तविक प्रेक्षकांमध्ये काही प्रमाणात प्रसार झाल्याचे संकेत.

मात्र, या कारवाईचे महत्त्व ती किती प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचली यापेक्षा तिने उभारलेल्या पायाभूत व्यवस्थेत अधिक आहे. कारवाईकर्त्यांनी ChatGPT चा वापर फक्त वेगवेगळ्या प्रचारकी पोस्ट तयार करण्यासाठी केला असला, तरी त्या पोस्ट कथित तज्ज्ञ, पुनर्प्रकाशित शैक्षणिक लेख आणि कथित मालकीचा जोखीम संकेतांक असलेल्या, अन्यथा विश्वासार्ह भासणाऱ्या संस्थेकडे निर्देश करत होत्या. प्रभाव कारवाया करणारे व्यापक प्रयत्नांमध्ये AI चा पूरक साधन म्हणून वापर करून अधिकाराचा आभास कसा निर्माण करू शकतात, अनुकूल कथनांचा स्रोत कसा लपवू शकतात आणि कालांतराने विस्तारता येतील अशी साधने कशी उभारू शकतात, हे यावरून दिसते. AI च्या अशा पूरक वापरामुळे व्यापक कारवाई कशी उघडकीस येऊ शकते, हेही यातून दिसते.