OpenAI

18 Samhain 2026

Ré na hIntleachta

An Comhdhearcadh Ciúin

Le Dean Ball

Nóta ón údar: Tá aiste an lae inniu curtha in oiriúint ó léacht a thug an t-údar le déanaí mar chuid de shraith Léachtaí Vik-Bailey in Harvard. Léiríonn an postáil seo tuairimí an údair féin, agus ní gá gurb ionann iad agus tuairimí OpenAI ná aon duine eile dá fhostaithe.



Go raibh maith agaibh as a bheith anseo inniu. Agus muid ag caint, tá ceann de na sraitheanna imeachtaí cibearshlándála is suntasaí sa stair ar siúl: leochaileachtaí criticiúla slándála á nochtadh, sraith a bhfuil “Deireadh Fómhair Dubh” á thabhairt ag cuid acu uirthi. Ba iad córais AI cheannródaíocha a d’aimsigh na leochaileachtaí seo i gcuid de chroíbhonneagar an idirlín, agus tá a nochtadh mar chuid d’iarracht phráinneach slándáil bogearraí a neartú ar fud an domhain. Seo í an cheist phráinneach an mhí seo; beidh ceann eile ann an mhí seo chugainn. Is é aimsiú leochaileachtaí bogearraí an cumas dé-úsáide atá bainte amach ag córais AI inniu, ach ní fada go mbeidh cumas eile acu. Spreagfaidh sé sin a thionscadal práinneach féin chun leas a bhaint as taobh tairbheach an chumais sula mbainfidh gníomhaithe mailíseacha leas as an taobh díobhálach. Beidh na ceisteanna práinneacha seo go léir ag forluí ar a chéile gan dabht, agus is dócha go gceapfar cuid mhór den rud ar a dtugaimid “beartas AI” inniu i lár an rírá seo.

Ach ní faoi na freagairtí ná na ceisteanna práinneacha seo a tháinig mé chun labhairt libh inniu. Ina áit sin, ba mhaith liom labhairt libh faoin treo ina bhféadfadh cúrsaí dul agus an pictiúr mór á chur san áireamh. Agus an oiread sin ceisteanna práinneacha ag teacht sa mhullach orainn, is deacair machnamh a dhéanamh ar na ceisteanna níos teibí agus níos dobhraite seo. Ach tá tábhacht leis na ceisteanna seo. Gan tuiscint ar na cineálacha todhchaí ba mhaith linn a bhaint amach san fhadtéarma — agus na cinn ba mhaith linn a sheachaint — d’fhéadfaimis toradh foriomlán nach maith linn a fháil, fiú dá ndéanfaimis cinntí ciallmhara ag gach céim den bhealach.

Deirtear go minic nach bhfuil fís dhearfach ag tionscal na teicneolaíochta faoin áit a dtabharfaidh na rudaí atá á dtógáil aige sinn. Ní aontaím leis sin: tá San Francisco agus moil fiontraíochta eile lán d’fhíseanna dearfacha dár dtodhchaí theicneolaíoch. Tá daoine ag tógáil carranna eitilte, feithiclí uathrialacha agus róbait de gach saghas crutha agus méide i ndáiríre, agus ag forbairt comhleá núicléach agus, ar ndóigh, intleacht shaorga ghinearálta. Is é atá in easnamh orainn ná fís dhearfach do thodhchaí ár n-institiúidí: conas a oibreoidh sé seo go léir?

Ní hionann sin agus a rá, áfach, nach bhfuil aon fhís ann do thodhchaí na n-institiúidí. Ar an drochuair, ní thabharfainn fís dhearfach ar an bhfís is coitianta a fheicim. Nuair a chuirtear i bhfocail í ar chor ar bith, is i gcogar a dhéantar é de ghnáth. Ach níos minice ná a mhalairt, fágtar gan rá í, agus ní féidir í a aithint ach trína léamh idir na línte. Tugaim an comhdhearcadh ciúin uirthi.

Samhlaígí comhlacht atá in ann beagnach gach rud a dhéanamh gan saothar daonna. Déanann a chórais AI taighde agus forbairt, fionnachtana nua, conarthaí a chaibidil, caipiteal a leithdháileadh agus earraí a mhonarú. Cuirimis i gcás go bhfuil sé níos fearr ag na rudaí seo ná a chuid iomaitheoirí daonna, fiú nuair a úsáideann na daoine sin AI chun cur lena gcuid iarrachtaí. Mura ndéanann rannpháirtíocht daoine ach moill a chur ar an ngnó, beidh spreagadh láidir ag bainisteoirí agus úinéirí daonna a lámha a bhaint den roth stiúrtha. Má tharlaíonn sé seo ar fud an gheilleagair dhomhanda, brúfaidh loighic iomaíocht an mhargaidh daoine chun a gceannas ar an tráchtáil dhomhanda a thabhairt suas. Le himeacht ama, d’fhéadfadh an margadh freastal ar éilimh na n-inneall a oiread céanna agus a fhreastalaíonn sé ar éilimh agus ar mhianta daoine, nó níos mó fós.

Níl a fhios ag aon duine cad a tharlóidh ina dhiaidh sin. B’fhéidir go mbainfeadh an cine daonna tairbhe as cuimse as. Dá mbeadh meas mór ag na hinnill a mbeadh muid faoina gceannas ar ár luach dúchasach mar dhaoine, d’fhéadfaimis leas a bhaint as a gcuid oibre agus as an saibhreas a chruthóidís. Nó b’fhéidir, agus cumhacht eacnamaíoch agus cumhacht pholaitiúil á mbaint dínn de réir a chéile, go mbeidh níos lú tábhachta againn sa domhan agus níos lú cumais againn treo chúrsaí an domhain a mhúnlú. B’fhéidir go mbeadh cumhacht agus saibhreas as cuimse ag dornán daoine ar chostas an mhóraimh, a mbeadh a gcumhacht bainte díobh den chuid is mó, nó b’fhéidir go mbeadh an chinniúint chéanna romhainn go léir: ár gcumhacht a chailleadh. Is cuma faoi na mionsonraí, is é an rud coiteann atá mar bhunús leis an gcomhdhearcadh ciúin ná deireadh a chur le ceannas an chine dhaonna ar an domhan mar atá aithne againn air.

Ní gá do AI éirí amach i gcoinne a chruthaitheoirí chun go dtarlódh aon cheann de na cásanna seo. Ní gá dá úinéirí a bheith ag iarraidh cumhacht a bhaint de dhaoine ach oiread. D’fhéadfadh ciall a bheith le gach cinneadh ar leith údarás a tharmligean, agus é á mheas ann féin. Ach i dteannta a chéile, d’fhéadfadh na cinntí sin domhan a chruthú ina mbeadh fíorúdarás ar chuid mhór dár sibhialtacht tugtha suas ag daoine. Fiú má dhéanaimid dul chun cinn as cuimse ar na ceisteanna achrannacha a bhaineann le sábháilteacht agus ailíniú AI, d’fhéadfaimis a bheith tar éis géilleadh do chineál nua eintitis mheaisín fós. Sa leagan sona den todhchaí, déarfadh an comhdhearcadh ciúin linn gur eintiteas cineálta a bheidh ann, meaisín a mbeidh leas an chine dhaonna i gcroílár a chúraimí. Meaisín, mar a deir dán Brautigan, lán de ghrásta grámhar.

Deir an comhdhearcadh ciúin linn go dtabharfaimid eochracha ár gcomhlachtaí, agus níos mó agus níos mó dár n-institiúidí rialachais, do na hinnill seo. Reáchtálfaidh siad iad ar bhealach níos éifeachtaí agus níos éifeachtúla, le breis eagna agus breithiúnais ná mar atá ar ár gcumas mar dhaoine. Agus mar sin, le himeacht ama, bainfimid ár lámha den roth stiúrtha agus ligfimid do na hinnill ghrámhara dul i mbun na tiomána. Beimid cosúil le paisinéirí i gcarr — carr an-deas, b’fhéidir carr i bhfad níos sócúla ná aon rud a d’fhéadfaimis a shamhlú inniu — ach paisinéirí mar sin féin, gan smacht againn ar an áit a mbeidh an fheithicil ag dul. Má oibrímid ar chor ar bith, is mar chineál deasghnátha nó ligean orainn a dhéanfaimid é den chuid is mó, rud atá níos cosúla le cluiche chun siamsaíocht a chur ar fáil dár speiceas.

Áiteoidh roinnt breathnóirí go bhfuil an comhdhearcadh ciúin bunaithe ar bhonn tuisceana bréagach, mar nach bhfuil an domhan faoi smacht againne, daoine, sa lá atá inniu ann ar aon nós. Agus is fiú an cháineadh sin a choinneáil i gcuimhne: níl aon ghrúpa aontaithe darb ainm “muidne” ann a chinneann cad atá le déanamh. Mairimid i ndomhan atá díláraithe ó bhonn, cibé acu is maith linn é nó nach maith. Ach níor cheart don phointe seo sinn a fhágáil réchúiseach ach oiread: cé nach bhfuil an domhan faoi “smacht” “againne”, tá ceannas ag an gcine daonna le chéile ar chúrsaí an domhain. Níl aon speiceas ainmhí ann atá in iomaíocht dháiríre linn le haghaidh smacht ar acmhainní. Ba cheart dúinn diúltú don tuairim neamhsmaointeach gur féidir le daoine smacht ó bharr anuas a chur i bhfeidhm ar an domhan. Ach ní hionann diúltú don tuairim sin agus an fhírinne shoiléir a shéanadh: gurb é an cine daonna, le chéile, an príomhghníomhaí ar an Domhan.

Creideann cuid de na daoine atá sásta an comhdhearcadh ciúin a chur i bhfocail gur todhchaí mhaith i ndáiríre í. Ní chreideann daoine eile é sin, ach tá glactha acu leis nach féidir í a sheachaint. Ní comhdhearcadh é an comhdhearcadh ciúin toisc go n-aontaíonn gach duine gur rud maith é, ná ní plean rúnda é i measc na ndaoine atá ag forbairt AI. Níl sa chomhdhearcadh ach an tuairim nach féidir a sheachaint go dtabharfaidh an cine daonna suas a cheannas ar chúrsaí an domhain, nó ar a laghad go bhfuil sé an-deacair fís eile don todhchaí a shamhlú a sheasfadh an fód i ndáiríre i bhfianaise inneall sáréirimiúil. Is féidir le duine cur i gcoinne an toraidh sin go fírinneach agus fós deacracht a bheith aige fís inchreidte eile a shamhlú. Is é an comhartha sóirt é go bhfanann an comhdhearcadh ina thost den chuid is mó, nó i gcogar ar a fheabhas.

Tá an ghráin agam ar an gcomhdhearcadh ciúin. Diúltaím do cheannas an chine dhaonna a thabhairt suas. Is fuath liom an tuiscint nach féidir é a sheachaint. Meabhraím dom féin nach bhféadfainn féachaint isteach i súile áille mo mhic bhig dá ngéillfinn don chomhdhearcadh ciúin. Agus mar sin, diúltaím don chomhdhearcadh ciúin. Agus creidim go bhfuil an t-am tagtha chun labhairt go hoscailte faoin gcomhdhearcadh ciúin, chun sinn féin a mhúscailt as an nglacadh seo le fís a bhfuilimid ag géilleadh di i ngan fhios dúinn den chuid is mó.

Seo í an fhadhb: tá cúis ann ar tháinig an comhdhearcadh ciúin chun bheith ina chomhdhearcadh. Is deacair a mhíniú conas a fhanfaidh daoine i mbun na tiomána agus intleacht mheaisín ann a sháróidh ár gcuid féin go mór. Bíonn formhór na n-iarrachtaí é sin a dhéanamh ag brath ar an argóint nach bhfuil in AI ach uirlis, ionstraim chun patrúin a aithint nach bhfuil in ann “fíorthuiscint” a bheith aici. Is eagal liom nach seasfaidh na hargóintí seo an fód i bhfianaise a bhfuil ag teacht. Is eagal liom gur cineál réchúise iad féin — seasamh atá bunaithe den chuid is mó ar chumas AI a shéanadh, seachas ar chreideamh atá fréamhaithe i bhfís dhearfach de thodhchaí faoi stiúir an chine dhaonna. Ní féidir a rá go bhfuil córais AI gan “fíorthuiscint” agus iad ag dul chun cinn ar fhadhbanna intleachtúla nár éirigh le daoine iad a réiteach le blianta fada, nó fiú leis na céadta bliain.

Cén fáth, mar sin, a gcreidim go gcaithfidh daoine a gceannas a choinneáil? Is é an freagra simplí gur duine mé féin, agus go deimhin tugaim tús áite don chine daonna gan leithscéal ar bith a ghabháil as.

Ach tá rud níos doimhne i gceist freisin. Ní ar ár n-intleacht atá ár gceannas bunaithe, ná ar mhonaplacht ar an “bhfíorthuiscint” a choinneáil go deo. Is ar ár stair atá ár gceannas bunaithe.

Óir is sinne a d’éirigh aníos as an láib. Sinne a chruthaigh sochaí phrimitíbheach as cré agus cloch. Sinne a d’fhéach suas ar na réaltaí agus a d’fhiafraigh cén fáth. Sinne, lenár dtroid agus lenár ngrá agus lenár n-éad agus lenár n-áthas, a d’aimsigh moráltacht agus eitic agus dlí. Is sinne a chan agus a rinne damhsa, a scríobh agus a chum. Is sinne a rinne an stair, agus is sinne a scríobh í. Is linne an oidhreacht sin. Is lasair í an tsibhialtacht atá tógtha againn, lasair a chothaíomar, agus is linne an lasair sin. Is oidhreacht ghlórmhar í ár stair agus táimid go léir inár gcaomhnóirí uirthi. Cuid den chúram sin is ea ár rannpháirtíocht sa rud ar thug Michael Oakeshott “comhrá an chine dhaonna” air, an mhóriarracht sin a thosaigh sa chianaimsir.

Tríd an stair fhada chasta sin, chruthaíomar sibhialtacht a bunaíodh i Meiriceá ar chearta an duine aonair, agus urraim inti do na cosáin a réitímid go léir dúinn féin agus muid ag déanamh ár slí tríd an saol. Tá saol ag daoine a d’fhéadfadh dul chun feabhais nó chun donais: bainimid tairbhe as ár gcinntí ciallmhara, agus fulaingímid na hiarmhairtí nuair a théimid amú. Ní bhraitheann an ceart atá ag duine a bhealach féin a dhéanamh ar é a bheith ar an duine is cliste nó is críonna. Ní chaillim mo stádas mar shaoránach toisc go bhfuil breithiúnas níos fearr ag mo chomharsa. Ní fheicim aon chúis ar cheart do theacht meaisín níos éirimiúla an stádas sin a chur ar ceal ach oiread. Go deimhin, feicim gach cúis lena chinntiú nach gcuirfear ar ceal é.

D’fhéadfadh daoine áirithe a áiteamh gur oidhrí iad na hinnill freisin, ós rud é go bhfuil beagnach iomlán thaifead scríofa na hoidhreachta seo léite acu. Agus ar bhealach, is ea. Ach ní dhéantar ball de do theaghlach de dhuine díreach toisc go bhfuil gach litir in áiléar do theaghlaigh léite aige. Tiocfaidh córais AI isteach i gcomhrá an chine dhaonna, mar bhreathnóirí ar dtús agus mar rannpháirtithe de réir a chéile, ach ní ceadmhach dóibh lámh in uachtar a fháil air ná an comhrá sin a dhéanamh gan bhrí. Is feall ar ár sinsir é ár gceannas a thabhairt suas, díreach mar is feall ar ár sliocht é. Mura fiú an cath seo a throid, ní fiú cath ar bith a throid.

Creidim féin go bhfuil lucht leanúna an chomhdhearcaidh chiúin mícheart faoina mbeidh i gceist le sárintleacht mheaisín. Go bhfuil rud tábhachtach faoi oibriú an domhain á chailleadh acu, agus go bhfuil intleacht agus cumhacht á meascadh acu. Dá ndéanfá cur síos ar chumais chórais AI an lae inniu féin do dhuine a chloígh leis an gcomhdhearcadh ciúin cúig nó deich mbliana ó shin, is dócha go dtuarfadh sé go mbeadh an dífhostaíocht i bhfad níos airde anois ná mar atá, agus go mbeadh baint na cumhachta den chine daonna trí chéile i bhfad níos faide chun cinn ná mar atá sí i ndáiríre. Creidim go bhfuil comh-intleacht agus comhchumas an chine dhaonna i bhfad níos mó ná mar a shíleann lucht leanúna an chomhdhearcaidh chiúin, agus go mbeidh ár sochaithe níos athléimní ná mar a thuarann siad.

Ach d’fhéadfainn a bheith mícheart. D’fhéadfadh sé tarlú go simplí, mar shampla, go sáródh corparáidí lán-uathrialacha fiontair faoi stiúir daoine go hiomlán san iomaíocht. Agus más fíor sin, éileoidh loighic lom na heacnamaíochta go dtabharfar níos mó agus níos mó caipitil do na hinnill. Sa todhchaí seo, ní gá do na hinnill sibhialtacht an chine dhaonna a threascairt chun cumhacht a bhaint dínn; ní gá ach go leanfaí de loighic na fiontraíochta caipitlí ar an luas céanna. Sa chás seo, is í an réabhlóid talmhaíochta an eachtra ba chosúla le réabhlóid AI, nuair a d’athraigh modhanna nua táirgthe struchtúr shochaí an chine dhaonna ó bhonn. Níl sé soiléir ar chor ar bith gur athrú taitneamhach a bhí ann do na daoine a mhair tríd; go deimhin, tá fianaise shuntasach ann gur mheasaigh an t-athrú seo folláine an chine dhaonna ar feadh na mílte bliain.

Níl a fhios agam an í seo an todhchaí atá romhainn, agus go deimhin tá sé áitithe agam in áiteanna eile nach gcreidim gurb í. Ach creideann go leor de mo chomhghleacaithe — daoine cliste, comhbhácha, coinsiasacha — gur dócha gurb í seo ár dtodhchaí. Má tá an ceart acu, beidh ár dtroid i gcoinne an chomhdhearcaidh chiúin níos dúshlánaí fós. Beidh orainn snámh in aghaidh shruth na heacnamaíochta agus, dá bharr sin, diúltú do go leor de na prionsabail a nglacann indibhidiúlaithe liobrálacha clasaiceacha ar nós mé féin leo gan cheist. Iarracht chontúirteach a bheidh anseo, agus gach seans ann go dteipfidh orainn. Ach mura fiú an cath seo a throid, ní fiú cath ar bith a throid.

Chun ceannas a choinneáil, ní mór cuntasacht daoine agus institiúidí daonna a choinneáil freisin. Ciallaíonn sé sin gur cheart forbróirí AI a thabhairt chun cuntais nuair a úsáideann siad cleachtais forbartha neamhshábháilte. Ach ciallaíonn sé freisin gur cheart daoine agus gnólachtaí a úsáideann AI a thabhairt chun cuntais nuair is í a mí-úsáid féin nó a n-easpa maoirseachta is cúis le díobháil. Ní leor an dlí chuige seo; tá gá le bonneagar teicniúil na cuntasachta freisin. Ní mór daoine a cheangal le gníomhartha a ngníomhairí, agus ní mór srianta cosanta a chur ar ghníomhairí nach bhfuil ceangailte le duine — má tá cead le tabhairt dóibh ar chor ar bith páirt a ghlacadh sa gheilleagar dlisteanach. Ba cheart a bheith thar a bheith cúramach sula dtabharfaí cead do ghníomhairí corparáidí a bhunú, maoin a shealbhú nó dul chun dlí go neamhspleách, dá dtabharfaí an cead sin dóibh ar chor ar bith.

Agus i mo thionscal féin, is féidir linn tosú ag machnamh go dáiríre ar an gcaoi le hinnill éirimiúla a thógáil atá comhoiriúnach le ceannas an chine dhaonna. Is féidir linn gníomhairí a thógáil a bhfuil ceadanna sothuigthe teoranta acu, a bhfuil a gcuid gníomhartha in-iniúchta, agus ar féidir le húsáideoirí a n-údarás a tharraingt siar. Ní gá faireachas ar an ngnáthshaol príobháideach ná deireadh leis an gceart labhairt gan ainm a bheith mar thoradh ar chuntasacht as gníomhartha a théann i bhfeidhm go suntasach ar dhaoine eile. Is féidir linn gealltanais a thabhairt maidir le príobháideachas úsáideoirí agus ceannas an duine aonair ar a mhaoin agus a shonraí digiteacha, lena n-áirítear a chinntiú gur féidir leis na sonraí sin a aistriú chuig áit eile i ndáiríre. Is féidir linn córais a dhearadh a chuidíonn le daoine tuiscint a fháil agus cinntí a dhéanamh, chomh maith le córais a dhéanann tascanna. Agus is féidir linn a thástáil an bhfágann na táirgí a thógaimid a n-úsáideoirí níos cumasaí ar ghníomhú sa domhan.

Ní plean iomlán é seo ar chor ar bith do shochaí ina bhfuil intleacht atá níos fearr ná intleacht an duine. Bheadh amhras agam faoi dhuine ar bith a mhaífeadh go raibh plean den sórt sin aige. Ach is tús é.

Tá an todhchaí faoi cheo tiubh. Ach is féidir linn gníomhú inniu fós. Le chéile, is féidir linn, mar chéad chéim, an comhdhearcadh ciúin a ainmniú os ard agus a bhfuil i gceist leis a thabhairt chun solais. Is féidir le gach duine againn raon ár n-uaillmhianta a leathnú ó bhonn. Is féidir linn roghnú gan ligean do AI ár gcumas a chúngú, agus ina áit sin an obair chrua a dhéanamh chun ligean dó ár gcumas a mhéadú. Is féidir linn foghlaim le ceisteanna níos dána fós a chur, le fiosrú a dhéanamh ar an domhan le fuinneamh agus le díocas as an nua, agus leas a bhaint as ár n-innill chumhachtacha chuige sin. Is féidir linn a bheith inár gcineál nua duine — ní duine trasdaonna, ach duine a bhfuil a chumas leathnaithe.

Smaoiním air seo nuair a bhreathnaím ar mo mhac beag. Ní mian liom nach mbeadh i ndán dó ach a bheith faoi chúram inneall cineálta, is cuma cé chomh compordach is a bheadh an saol a chuirfidís ar fáil dó. Ba mhaith liom go bhfaigheadh sé mar oidhreacht domhan ina bhféadfadh sé ceisteanna a chur nár smaoinigh aon duine ar iad a chur, agus rudaí a thógáil nár smaoinigh aon duine ar iad a thógáil. Ní carr níos deise, le suíochán paisinéara níos sócúla, atá uaim dó. Ba mhaith liom gurbh eisean a bheadh i mbun na tiomána.

  • 2026

Údar

Dean Ball